والدین در خط مقدم آرامش/ چگونه از سلامت روان کودکان در روزهای بحرانی محافظت کنیم؟

به گزارش سایت دیده‌بان ایران؛ مهشید جعفری: این روزها که بحران جنگ بر سر ما است  کودکان و نوجوانان، بیش از سایرین در معرض انواع بحران ها هستند و والدین باید پیش از هر چیز استرس خود را مدیریت کنند و با ایجاد محیطی امن، حفظ روتین‌های روزانه و فراهم کردن فرصت برای بیان احساسات، از آسیب‌های روانی فرزندانشان جلوگیری کنند.

در همین راستا مریم صالح گوهری روانشناس و روان درمانگر کودک و نوجوان در گفت و گو با دیده‌بان ایران؛  با اشاره به فشارهای روانی ناشی از اخبار و شرایط بحرانی بر خانواده‌ها گفت: می‌دانم که اخباری که این روزها می‌شنویم، چه در سطح منطقه و چه در هر شرایط بحرانی دیگری، بار سنگینی بر دوش وضعیت روانی ما می‌گذارد. این وضعیت می‌تواند آثار قابل توجهی بر ما و به‌خصوص بر کودکان و نوجوانانمان داشته باشد. وظیفه‌ی ما در این شرایط، تلاش برای کاهش این آثار روانی و حفظ تاب‌آوری است.

وی با تأکید بر نقش والدین در مدیریت فضای روانی خانواده افزود: اولین و مهم‌ترین گام، مدیریت استرس والدینی است. قبل از هر چیز باید بدانیم که ما نمی‌توانیم بدون مدیریت استرس خودمان، به فرزندانمان کمک کنیم. خودمراقبتی آگاهانه یعنی توجه دقیق به وضعیت روحی خودمان؛ اینکه آیا مدام نگرانیم یا دچار بی‌خوابی شده‌ایم. لازم است با تکنیک‌های ساده‌ای مانند تنفس عمیق آگاهانه (Deep Breathing) یا ذهن‌آگاهی در لحظه (Mindfulness) سطح استرس خود را پایین بیاوریم. این تمرینات به مغز سیگنال آرامش می‌فرستند و از واکنش بیش از حد در برابر محرک‌های استرس‌زا جلوگیری می‌کنند.

روانشناس و روان درمانگر کودک و نوجوان ادامه داد: مورد بعد، محدودیت هوشمندانه اخبار است. در مورد اخبار باید یک رژیم غذایی رسانه‌ای (Media Diet) سالم داشته باشیم؛ یعنی زمان مشخصی را برای اطلاع از اخبار اختصاص دهیم و از غرق شدن در حجم انبوه اطلاعات، به‌ویژه اطلاعات تأیید نشده یا خشونت‌آمیز، پرهیز کنیم. تمرکز بر منابع موثق و کاهش زمان تماشای تصاویر آزاردهنده ضروری است.

صالح گوهری  در ادامه با اشاره به اهمیت ایجاد حس امنیت برای فرزندان گفت:گام دوم، ایجاد و حفظ چارچوب امنیتی روانی (Psychological Safety Framework) برای کودکان و نوجوانان است. در شرایط بحرانی، حس ناامنی و از هم‌گسیختگی درونی، کودکان و نوجوانان را به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد. آن‌ها که هنوز در حال شکل‌گیری سازوکارهای مقابله‌ای خود هستند، بیش از بزرگسالان به ثبات محیطی و عاطفی نیاز دارند. در اینجا نقش والدین به عنوان بستر امن (Secure Base) حیاتی می‌شود، زیرا کودکان دنیا را از طریق فیلتر احساسات والدین می‌بینند.

او درباره شیوه ارتباط با کودکان افزود: ارتباط همدلانه و پاسخگویی عاطفی (Emotional Responsiveness) اهمیت زیادی دارد. به جای پنهان‌کاری باید توضیحات صادقانه و متناسب با سن به کودکان ارائه شود.

این متخصص در تشریح واکنش‌های سنی مختلف گفت: نوزادان و کودکان خردسال (Infants & Toddlers) توانایی کلامی کمی برای بیان ترس‌ها و اضطراب‌های خود دارند و واکنش‌های آن‌ها معمولاً جسمی است؛ مانند بی‌قراری، گریه یا اختلال در خواب و تغذیه. در این مرحله همراهی جسمی و عاطفی (Physical & Emotional Attunement) والدین، یعنی در آغوش گرفتن، نوازش کردن و پاسخ سریع به نیازهای کودک، سیگنال قوی “من اینجا هستم و تو امنی” را منتقل می‌کند. همچنین تقلید و بازی‌های ساده (Mirroring & Simple Play) که بازتاب‌دهنده حالت چهره و حرکات کودک است، به او کمک می‌کند احساس کند دیده شده و درک می‌شود. بازی‌های خلاقانه و فیزیکی نیز بهترین راه برای تخلیه انرژی و اضطراب آن‌هاست.

صالح گوهری  در ادامه درباره کودکان بزرگ‌تر توضیح داد: کودکان پیش‌دبستانی و دبستانی (Preschool & School-Aged Children) قادر به درک مفاهیم ساده‌تر هستند. در مواجهه با سوالات آن‌ها، نخستین قدم اعتبارسنجی احساسات (Validating Emotions) است؛ یعنی احساساتشان را بپذیریم و رد نکنیم و بگوییم: “می‌فهمم که ترسیدی یا نگران شدی؛ طبیعی است که در این شرایط چنین احساساتی داشته باشی.” همچنین باید اطلاعات متناسب با مرحله رشدی (Developmental Stage) ارائه شود؛ اطلاعاتی ساده، عینی و کوتاه با تمرکز بر وضعیت فعلی و قابل کنترل و نقش حمایتی خانواده. برای مثال به جای توضیح جزئیات درگیری‌ها می‌توان گفت: “یک سری اتفاقات ناخوشایند افتاده، اما ما در خانه امنمان هستیم و مراقب هم هستیم.”

او همچنین تأکید کرد: استفاده از داستان‌سرایی (Storytelling) و بازی نقش (Role-Playing) می‌تواند بسیار مؤثر باشد. خلق داستان‌هایی که در آن‌ها قهرمانان بر ترس‌ها غلبه می‌کنند یا بازی‌هایی که موقعیت‌های استرس‌زا را شبیه‌سازی کرده و راه‌حل‌های مثبت را تمرین می‌کنند، به کودکان کمک می‌کند با اضطراب خود بهتر کنار بیایند.

این روان‌شناس کودک درباره تقویت توان مقابله با بحران گفت: تقویت سازوکارهای مقابله‌ای سالم (Healthy Coping Mechanisms) و تاب‌آوری (Resilience) اهمیت زیادی دارد. تاب‌آوری صرفاً به معنای قوی بودن و تحمل کردن نیست، بلکه به معنای توانایی انطباق مثبت (Positive Adaptation) با شرایط دشوار و بازگشت به حالت عادی پس از مواجهه با سختی‌هاست. این توانایی با تشویق استقلال، تقویت مهارت حل مسئله و پذیرش احساسات در کودکان شکل می‌گیرد.

این روانشناس و روان درمانگر کودک و نوجوان در ادامه افزود: یکی از راه‌های تقویت این توانایی، حفظ ساختار و پیش‌بینی‌پذیری (Structure & Predictability) در زندگی روزمره است. حفظ روتین‌های روزانه مانند ساعت مشخص برای خواب، بیداری، غذا خوردن، انجام تکالیف و بازی، حتی در شرایط بحرانی، حس ثبات و امنیت را تقویت می‌کند. این روتین‌ها مانند لنگری هستند که در دریای متلاطم آشفتگی، امکان حفظ تعادل را فراهم می‌کنند. همچنین وجود قوانین و مرزهای روشن (Clear Rules & Boundaries) به کودکان کمک می‌کند بدانند چه انتظاری از آن‌ها می‌رود و محیط اطرافشان تا چه حد قابل اعتماد است.

او در ادامه گفت: هدف نهایی در این گام ایجاد یک محیط حمایتی و امن است؛ محیطی که در آن کودکان و نوجوانان احساس کنند دیده می‌شوند، شنیده می‌شوند و درک می‌شوند و این مسئله پایه‌ای برای شکل‌گیری تاب‌آوری بلندمدت آن‌ها خواهد بود.

صالح گوهری همچنین بر اهمیت تخلیه هیجانی تأکید کرد و گفت: گام سوم، ایجاد فضایی برای تخلیه هیجانی سالم است. هنر و بیان احساسات نقش مهمی در این زمینه دارند. فعالیت‌هایی مانند نقاشی، نوشتن، موسیقی یا حتی بازی‌های نمایشی (Role-playing) فرصت‌هایی فراهم می‌کنند تا کودکان و نوجوانان احساسات سرکوب‌شده خود را بیان کنند، بدون آنکه آسیبی به خود یا دیگران وارد شود.

وی در پایان هشدار داد: والدین باید به نشانه‌های هشدار توجه داشته باشند. تغییر در عادات خواب و خوراک، گوشه‌گیری، تحریک‌پذیری شدید یا اضطراب مداوم می‌تواند نشانه‌هایی از نیاز به کمک تخصصی‌تر باشد.

این روانشناس و روان درمانگر کودک و نوجوان در جمع‌بندی خاطرنشان کرد: در نهایت ما به عنوان والدین و اعضای جامعه، نقش کلیدی در ترمیم زخم‌های روانی داریم. با همدلی، صداقت و تقویت حس امنیت می‌توانیم به عبور از این دوران دشوار و حفظ سلامت روان خود و نسل آینده کمک کنیم.