ژول ورن چگونه حدود ۱۶۰ سال پیش مأموریت آرتمیس ۲ ناسا را پیشبینی کرد؟
بیش از ۱۶۰ سال پیش، ژول ورن سفری خیالی به ماه را تجسم کرد که امروز ردپای آن در مأموریت آرتمیس ۲ در طراحی و مسیر حرکت فضاپیما دیده میشود.
به گزارش دیدبان ایران، رمانهای ژول ورن که در دهه ۱۸۶۰ میلادی نوشته شدند، بهویژه «از زمین تا ماه» و «گرداگرد ماه»، در زمان انتشار خود کاملاً آثار علمیتخیلی و حدسی به شمار میرفتند. اما امروز این داستانها در نگاه بسیاری از پژوهشگران و علاقهمندان فضا، شباهتهای شگفتانگیزی با مأموریت واقعی آرتمیس ۲ ناسا دارند.
در رمانهای ماه ژول ورن، داستان از سه فضانورد درون کپسول مخروطیشکلی روایت میشود که در مسیری موسوم به بازگشت آزاد به دور ماه حرکت میکنند؛ بدین معنا که فضاپیما با استفاده از گرانش زمین و ماه، بدون نیاز به اعمال نیروی رانش، بهصورت طبیعی به دور ماه میچرخد و سپس به زمین برمیگردد.
زمانی که کپسول اوراین مأموریت آرتمیس ۲ در فروردین امسال با موفقیت در اقیانوس آرام فرود آمد، یکی از مفسران ناسا این اتفاق را چنین توصیف کرد: «از نوشتههای ژول ورن تا مأموریت واقعی امروز به ماه، فصل تازهای از کشف و شناخت نزدیکترین همسایه فضایی زمین کامل شده است.»
آنچه توجه دانشمندان و نویسندگان را جلب کرده، شباهت قابلتوجه میان مسیر مأموریت آرتمیس ۲ و سفری است که ژول ورن حدود ۱۶۰ سال پیش در رمان خود تصور کرده بود. در زمانی که بسیاری از نویسندگان همعصر او به سفرهای خیالی با بالن یا مسیرهای غیرواقعی به سیارات دیگر میپرداختند، ورن به مفاهیم دقیقتری مانند «سرعت گریز از زمین»، «حرکت مداری» و حتی «اصلاح مسیر در فضا» توجه داشت.
سرعت گریز به حداقل سرعتی گفته میشود که جسم باید داشته باشد تا بتواند از گرانش زمین خارج شود. مانور مداری و اصلاح مسیر نیز به تغییرات حسابشده در حرکت فضاپیما برای رسیدن به مقصد گفته میشود. هرچند ورن در جزئیات علمی دچار اشتباهاتی شد، بسیاری از ایدههای او به شکل شگفتانگیزی به فناوریهای واقعی آینده نزدیک شدند.
ژول ورن که اغلب پدر داستانهای علمیتخیلی نامیده میشود، در آثار خود از سفرهایی سخن گفت که در زمان وی هیچ ابزاری برای دستیابی به آنها وجود نداشت. او در رمان «بیست هزار فرسنگ زیر دریا» از زیردریاییهای پیشرفتهای صحبت کرد که انسان را به اعماق اقیانوس میبرند، و در «سفر به مرکز زمین» نیز ماجرای کاوش در لایههای ناشناخته درون زمین را روایت کرد؛ ایدههایی که سالها بعد بسیاری از آنها به شکلهای واقعی یا الهامبخش در علم و فناوری ظاهر شدند.
اما ژول ورن مسیرهای هندسی و مفاهیم پیچیدهی سفر به ماه را صرفاً براساس حدس و گمان یا غریزه نویسندگی خود خلق نکرده بود. او از دانش علمی زمان خود، از جمله مکانیک سماوی نیوتنی، نجوم و محاسبات ریاضی استفاده کرد. وی همچنین احتمالاً از مشاوره علمی افرادی مانند هنری گارسه، ریاضیدان مشهور فرانسوی که خویشاوند نزدیکش بود، بهره برد. این دقت علمی در ترکیب با تخیل مهندسی باعث شد توصیف ورن از سفر به ماه، برخلاف بسیاری از داستانهای علمیتخیلی آن دوره، واقعگرایانهتر باشد.
رمان از زمین تا ماه در سال ۱۸۶۵ منتشر شد و با لحنی طنزآمیز آغاز میشود. اعضای باشگاه تفنگ بالتیمور پس از پایان جنگ داخلی آمریکا به دنبال هدف تازهای برای مهارتهای نظامی خود هستند. رئیس باشگاه به نام ایمپی باربیکن، این ایده را مطرح میکند که آیا میتوان با توپی بسیار بزرگ، پرتابهای را به ماه شلیک کرد یا نه.
ورن در کتاب خود با دقت زیاد به جزئیات علمی میپردازد. او حتی ابعاد توپ خیالی کلمبیاد را حدود ۲۷۴ متر در نظر میگیرد و مسیر حرکت پرتابه را با محاسباتی که برای زمان خود پیشرفته محسوب میشد توضیح میدهد.
ورن همچنین درباره محل پرتاب نیز استدلال میکند که باید تا حد امکان نزدیک به خط استوا باشد؛ زیرا چرخش زمین در این ناحیه بیشترین کمک را به سرعت اولیه پرتاب میکند. جالب اینجاست که این ایده بعدها در طراحی پایگاههای فضایی واقعی نیز مورد توجه قرار گرفت. ورن برای داستان خود منطقهای نزدیک فورت مایرز در فلوریدا را انتخاب کرد؛ جایی در همان عرض جغرافیایی که بعدها مرکز فضایی کیپ کاناورال ساخته شد.
در ادامه داستان، شخصیتی ماجراجو به نام میشل آردان داوطلب میشود داخل کپسول پرتابه قرار بگیرد و همراه دو نفر دیگر سفر را انجام دهد. اما در این بخش از داستان، مشکل علمی بزرگی وجود دارد.
در واقعیت، موشکهای امروزی بهتدریج شتاب میگیرند و همین باعث میشود فشار وارد بر بدن فضانوردان قابل تحمل باشد. اما در مدل ورن، پرتاب از توپ غولپیکر باعث شتابی بسیار ناگهانی میشود که در دنیای واقعی میتواند مرگ سرنشینان را به دنبال داشته باشد؛ زیرا بدن انسان توان تحمل چنین ضربهای را ندارد.
بااینحال، در داستان پرتاب موفقیتآمیز است و در کتاب دوم، گرداگرد ماه (۱۸۶۹)، مشخص میشود کپسول به جای برخورد مستقیم با ماه، وارد مسیری بازگشتی شده و از پشت آن عبور میکند؛ مسیری که در علم امروز به آن بازگشت آزاد گفته میشود.
برخی جزئیات سفر به ماه ژول ورن در نگاه امروزی سادهلوحانه به نظر میرسند. ورن برای تأمین هوا، سیستم تولید اکسیژن و جذب دیاکسیدکربن در نظر گرفته، اما در عین حال شخصیتها در چند نوبت گاهی پنجرههای کپسول را به سرعت باز میکنند.
فضای داخلی کپسول نیز شبیه اتاق مطالعه مجلل در دوره ویکتوریایی توصیف شده و سرنشینان در طول سفر غذاهای مفصل و شرابهای گرانقیمت مصرف میکنند؛ درحالیکه فضانوردان واقعی آرتمیس ۲ از غذاهای خشکشده استفاده کردند.
ورن همچنین تصور میکرد فضانوردان بیشتر زمان سفر را تحت تأثیر گرانش هستند و فقط در نقطهای خاص که گرانش زمین و ماه برابر میشود، حالت بیوزنی را تجربه میکنند، درحالیکه در علم امروز مشخص شده است که فضانوردان در بیشتر مسیر، در حالت سقوط آزاد و بیوزنی قرار دارند.
در بخشی از داستان، زمانی که کپسول از پشت ماه عبور میکند، فضانوردان آن را در تاریکی مطلق توصیف میکنند اما نوری دوردست و مرموز را میبینند. این صحنه بهطور جالبی با گزارشهای مأموریت آرتمیس ۲ درباره مشاهده برخورد ریزشهابسنگها در سمت تاریک ماه قابل مقایسه است.
ورن در ابتدا این نورها را به فعالیتهای آتشفشانی نسبت میدهد، زیرا در زمان او هنوز ماه بهعنوان جسمی آتشفشانی تصور میشد. اما کمی بعد در داستان، کپسول با برخورد شهابسنگ کوچکی روبهرو میشود که انفجاری از ذرات درخشان در فضا را به دنبال دارد.
در ادامه، کپسول دوباره به ناحیهای از فضا میرسد که نیروهای گرانشی زمین و ماه متعادل هستند. در داستان، سرنشینان نگران گیر افتادن در این نقطه میشوند. ورن برای حل این مشکل، تلاش آنها برای اصلاح مسیر را با نوعی موتور شبیه آتشبازی توصیف میکند، هرچند این تلاش موفقیتآمیز نیست.
درنهایت، کپسول دوباره به سمت زمین بازمیگردد و بدون استفاده از چتر نجات، اما به گونهای که سرنشینان آن همچنان شانس زنده ماندن دارند، در اقیانوس آرام فرود میآید. آنها مشابه روند بازیابی فضانوردان در مأموریتهای آپولو و آرتمیس، پس از فرود توسط نیروی دریایی آمریکا نجات داده میشوند.
در پایان داستان، در تصویری که شباهت زیادی به استقبال واقعی از فضانوردان در تاریخ فضانوردی دارد، سه مسافر ماه در سراسر آمریکا بهعنوان قهرمانان سفر فضایی مورد استقبال قرار میگیرند.
در سال ۱۹۶۹، نیل آرمسترانگ هنگام بازگشت از مأموریت آپولو ۱۱ گفت: «صد سال پیش ژول ورن کتابی درباره سفر به ماه نوشت… فضاپیمای او از فلوریدا پرتاب شد و پس از آنکه سفرش به ماه را کامل کرد، در اقیانوس آرام فرود آمد.»
همپوشانی میان تخیل قرن نوزدهم و فناوری قرن بیستویکم یادآور این نکته است که بسیاری از مسیرهای علمی امروز، پیش از آنکه ساخته شوند، در ذهن و داستان شکل گرفتهاند و همین پیوند میان خیال و علم است که همچنان موتور پیشرفت اکتشافات فضایی باقی مانده است.