دانشمندان درباره پیامدهای ویرایش ژن در رویان انسان هشدار میدهند
با پیشرفت فناوریهای ژنتیکی، بحث درباره آینده ویرایش ژن در انسان بار دیگر به یکی از موضوعات جنجالی علم پزشکی تبدیل شده است.
به گزارش دیدبان ایران، ویرایش ژن در رویان انسان همچنان یکی از بحثبرانگیزترین حوزههای علوم زیستی و پزشکی است؛ بهویژه پس از آنکه حدود هشت سال پیش، هه جیانکوی، دانشمند چینی با استفاده از فناوری کریسپر اقدام به ویرایش ژنتیکی رویانهای انسانی کرد و سپس اجازه داد این رویانها تا تولد پیش بروند. این اقدام با واکنشهای گسترده و انتقادهای شدید علمی و اخلاقی در سراسر جهان مواجه شد و از آن زمان، بحث درباره مرزهای مجاز دستکاری ژنتیکی انسان با حساسیت بیشتری دنبال میشود.
در سالهای اخیر، با پیشرفت روشهای دقیقتری مانند ویرایش بازهای DNA، امکان ایجاد تغییرات بسیار ظریف و هدفمند در DNA رویانها فراهم شده است. بااینحال، همین پیشرفتها پرسشهای تازهای درباره پیامدهای ناخواسته، ایمنی بلندمدت و احتمال استفادههای غیرپزشکی از این فناوری ایجاد کردهاند.
حامیان معتقدند ویرایش ژن میتواند در آینده راهی برای درمان بیماریهای ژنتیکی و پیشگیری از برخی اختلالات جدی باشد. درمقابل، منتقدان آن را اقدامی بسیار حساس ازنظر اخلاقی میدانند و هشدار میدهند که ممکن است به سمت «بهبود ژنتیکی انسان» و انتخاب ویژگیهای دلخواه برای نوزادان سوق پیدا کند.
در تازهترین پژوهش این حوزه، گروهی از دانشمندان به سرپرستی دیتر اگلی، ژنتیکدان دانشگاه کلمبیا، از روشی به نام ویرایش باز برای ویرایش ژن در رویانهای انسانی استفاده کردهاند. این روش نسخهای دقیقتر از کریسپر است که بهجای بریدن بخشهایی از DNA، تنها تغییرات بسیار کوچک و هدفمند را در رشته DNA ایجاد میکند. در این مطالعه، دو ناحیه مشخص از ژنوم هدف قرار گرفت.
پژوهشگران تأکید کردهاند هدف اصلی آنها بررسی این موضوع بوده که آیا میتوان ژنهای رویان را با دقت بالا و بدون برخی آسیبهای احتمالی روشهای قبلی ویرایش کرد یا نه. بااینحال، گزارشها نشان میدهد این نوع پژوهشها میتواند زمینهساز تحقیقات گستردهتر و حساستر در آینده باشد؛ حتی اگر رویانهای اصلاحشده در این مطالعه به مرحله تولد نرسیده باشند.
الکسیس کومور، یکی از پژوهشگران برجسته حوزه ویرایش ژن و از توسعهدهندگان کریسپر، هشدار داده است که این فناوری وارد مرحلهای شده که دیگر نمیتوان پیامدهای آن را نادیده گرفت و ممکن است مسیر را برای کاربردهای گستردهتر هموار کند.
کومور براین موضوع تأکید کرده که در نبود نظارت سختگیرانه و چارچوبهای قانونی روشن، چنین پژوهشهایی میتواند به عبور از مرزهای اخلاقی نانوشته منجر شود و راه را برای استفادههای غیرپزشکی از ویرایش ژن در رویان انسان باز کند؛ مسیری که برخی آن را آغاز بحث «بهبود ژنتیکی انسان» میدانند.
از نظر فنی، روش ویرایش بازهای نوکلئوتیدی تفاوت مهمی با کریسپر دارد. در حالی که کریسپر معمولاً بخشهایی از DNA را برش میدهد یا حذف میکند، ویرایش باز تنها یک حرف یا باز از DNA را بهصورت بسیار دقیق اصلاح میکند. همین ویژگی باعث شده این روش بهعنوان ابزار دقیقتر و بالقوه ایمنتر شناخته شود.
برخی دانشمندان هشدار میدهند که نبود نظارت سختگیرانه میتواند مسیر را برای کاربردهای غیرپزشکی و بهبود ژنتیکی انسان هموار کند
نمونههایی از کاربردهای اولیه و امیدوارکننده نیز گزارش شده است. برای مثال، در یک پژوهش از روش ویرایش باز برای اصلاح جهش ژنتیکی بسیار نادر در نوزادی مبتلا به اختلال متابولیکی شدید استفاده شد که جانش درخطر بود و گزینههای درمانی محدودی داشت.
در مطالعه جدید، دانشمندان دو ژن مرتبط با تنظیم کلسترول و تولید هموگلوبین را هدف قرار دادند. این ژنها به این دلیل انتخاب شدند که پیشتر در پژوهشهای مربوط به ویرایش ژن در سلولهای بدن بهخوبی مطالعه شده بودند، نه لزوماً بهدلیل کاربرد مستقیم درمانی در رویان انسان.
با وجود این پیشرفتها، نتایج کاملاً بینقص نبود. در برخی رویانهای ویرایششده، پدیدهای به نام موزائیسم ژنتیکی مشاهده شد؛ یعنی سلولهای یک رویان از نظر ژنتیکی یکسان نبودند. این وضعیت میتواند در صورت رشد کامل، مشکلات پزشکی ایجاد کند، زیرا برخی سلولها دارای تغییر ژنتیکی و برخی بدون آن هستند.
کارشناسان اخلاق پزشکی هشدار میدهند که برخی اثرات این تغییرات ممکن است فقط پس از تولد قابل مشاهده باشد و پیش از آن قابل پیشبینی دقیق نباشد.
با وجود این نگرانیها، برخی پژوهشگران نسبت به آینده این فناوری خوشبین هستند و معتقدند هنوز راه زیادی تا استفاده ایمن و بالینی از ویرایش ژن در رویان انسان باقی مانده است. درمقابل، گروهی دیگر دیدگاه محتاطانهتری دارند و معتقدند این نوع تحقیقات میتواند ناخواسته به الگویی برای عبور از مرزهای اخلاقی تبدیل شود. به باور آنها، چنین مطالعاتی ممکن است عملاً مسیر را برای فناوریهایی هموار کند که هدفشان نه درمان بیماری، بلکه بهبود ژنتیکی انسان است.