آمریکا به دنبال استفاده مادر همه بمب‌ها علیه ایران؟

ترامپ تحت فشار قرار دارد تا به این جنگ عمیقاً نامحبوب پایان دهد؛ درگیری‌ای که جمهوری‌خواهان در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای پیش رو نگران پیامدهای سیاسی احتمالی آن و واکنش منفی رأی‌دهندگان هستند. از سوی دیگر، پس از بیش از شش ماه بمباران آمریکا، نشانه‌های اندکی وجود دارد که حاکی از نزدیک بودن دو کشور به دستیابی به راه‌حلی از طریق مذاکره باشد.

درحالی‌که ارتش آمریکا همچنان گزینه‌های مختلفی برای حملات احتمالی به اهداف باقی‌مانده در ایران در اختیار ترامپ قرار می‌دهد، برخی مقام‌ها همچنان در محافل خصوصی این پرسش را مطرح می‌کنند که آیا کاخ سفید راهبردی دارد که این طرح‌ها را به‌گونه‌ای در بر بگیرد که واقعاً بتواند به جنگ پایان دهد یا خیر؛ تصمیمی که اختیار اتخاذ آن تنها در دست رئیس‌جمهور است.

ترامپ و مشاورانش طی ماه‌های گذشته گزینه‌هایی را بررسی کرده‌اند که دست‌کم از نظر نحوه ارائه و بازتاب رسانه‌ای، بتوانند به‌عنوان پایانی «قطعی» برای جنگ مطرح شوند. آن‌ها از این واقعیت آگاه‌اند که این درگیری در میان آمریکایی‌ها تا چه اندازه نامحبوب شده است.

درحالی‌که برخی چهره‌های دولت آمریکا جنگ را عملاً پیروزی‌یافته توصیف کرده‌اند، ترامپ در اظهارات اخیر خود محتاط‌تر بوده است. او از اعلام صریح پیروزی خودداری کرده و گفته است که واشنگتن هنوز در ایران کارهای ناتمامی دارد.

ترامپ همچنین در پشت پرده نسبت به برخی متحدان خارجی که او را تشویق کرده‌اند صرفاً نیروهای آمریکایی را به کشور بازگرداند و از این موضوع بگذرد، ابراز تردید کرده است. وی استدلال نموده است که چنین اقدامی به‌منزله شکست به نظر خواهد رسید.

طی چند هفته گذشته، مشاوران کاخ سفید جلساتی برای بررسی گزینه‌های مختلف درباره ایران برگزار کرده‌اند. ترامپ در اظهارات علنی خود اعلام کرده است که پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای اقدام جدیدی انجام نخواهد داد، اما چند تن از مشاوران او در گفت‌وگوهای خصوصی گفته‌اند که نمی‌دانند آیا این اظهارنظر تصمیمی قطعی است یا ممکن است پیش از روز انتخابات تغییر کند.

یکی از افراد آگاه به شبکه خبری سی‌ان‌ان گفت که ترامپ به ارتش دستور داده است بسته‌های عملیاتی جدیدی برای حمله به اهداف ایرانی تدوین کند؛ طرح‌هایی که شامل هدف قرار دادن «بخش بزرگی از زیرساخت‌های انرژی» و احتمال استفاده از مادر همه بمب‌ها می‌شوند.

این منبع همچنین گفت عبارتی که برای توصیف زمان اجرای این حمله به کار رفته، چنین بوده است: «پیش از عقب‌نشینی نیروهای آمریکا از منطقه مسئولیت فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام)». این عبارت نشان می‌دهد که دولت آمریکا ممکن است حملات تکمیلی را انجام دهد، تلاش کند پیروزی خود را اعلام کند و سپس در مدت‌زمانی کوتاه تمام نیروهایش را از منطقه خارج سازد.

منبع دومی نیز به سی‌ان‌ان گفت که طرح‌های نظامی برای حمله به تأسیسات هسته‌ای ایران، از جمله کوه کلنگ، به‌صراحت استفاده از مادر همه بمب‌ها را در نظر گرفته‌اند.

ترامپ در ماه‌های اخیر بارها تهدید کرده است که این منطقه را هدف حمله قرار خواهد داد. آمریکا و اسرائیل معتقدند تهران اجزایی از برنامه هسته‌ای خود را در این محل نگهداری کرده است. ترامپ این تهدیدها را حتی پس از آن مطرح کرده که در اوایل سال جاری میلادی عملیات نظامی تمام‌عیار را متوقف کرد. او همچنان تأکید می‌کند که هدفش این است که اطمینان حاصل شود ایران هرگز به سلاح هسته‌ای دست پیدا نخواهد کرد. تهران بارها تاکید کرده که برنامه هسته‌ای‌اش صلح‌آمیز است و قصدی برای ساخت بمب اتم ندارد.

تردیدها درباره اثربخشی بمب مادر همه بمب‌ها

یک مقام دیگر آمریکایی خاطرنشان کرد که ارتش هنگام برنامه‌ریزی، مجموعه‌ای از گزینه‌ها را برای تصمیم‌گیران سیاسی تدوین می‌کند که از گزینه‌های حداکثری تا گزینه‌های حداقلی را در بر می‌گیرد. این مقام افزود که حمله به اهدافی با اولویت بالاتر، از جمله اهدافی که در اعماق زمین قرار دارند، به بمب‌های بزرگ‌تری نیاز دارد و «مادر همه بمب‌ها» بزرگ‌ترین بمب در این دسته است.

بااین‌حال، درباره اینکه آیا مادر همه بمب‌ها مهمات مؤثری برای استفاده علیه تأسیسات هسته‌ای ایران و دیگر سایت‌هایی خواهد بود که در اعماق زمین قرار دارند، تردیدهایی وجود دارد. منابع مطلع گفتند که این بمب هدایت‌شونده با سامانه جی‌پی‌اس قادر است منطقه‌ای به وسعت معادل ۹ بلوک شهری را نابود کند، اما احتمالاً توانایی نفوذ به عمق کافی در زیر سطح زمین را ندارد تا تأسیسات هسته‌ای کلنگ را که تصور می‌شود با لایه‌هایی از سنگ گرانیت مستحکم شده است، و همچنین دیگر سایت‌های هسته‌ای باقی‌مانده ایران را نابود کند.

یک منبع سوم که با گفت‌وگوهای مربوط به برنامه‌ریزی نظامی درباره ایران آشنا بود، به سی‌ان‌ان گفت: مادر همه بمب‌ها سلاحی است که بیش از هر چیز برای انجام یک عملیات عظیم نمایشی و روانی طراحی شده و برای پاک‌سازی مناطق بسیار وسیع مناسب است، اما کاربردهای چندانی فراتر از آن ندارد. این بمب قطعاً به‌عنوان یک کلاهک نفوذگر به اعماق زمین طراحی نشده است.

منابع مطلع خاطرنشان کردند که در صورت استفاده، مادر همه بمب‌ها آثار ویرانگری در منطقه‌ای که به آن اصابت می‌کند بر جای خواهد گذاشت، اما احتمالاً تخریب آن عمدتاً به سطح زمین محدود می‌شود. آن‌ها افزودند که شعاع انفجار بسیار گسترده این بمب تقریباً به‌طور قطع نگرانی‌هایی درباره احتمال تلفات غیرنظامیان ایجاد خواهد کرد؛ به‌ویژه اگر از آن برای هدف قرار دادن زیرساخت‌های ایران در نزدیکی مناطق مسکونی و در مجاورت سایت‌های غیرنظامی استفاده شود.

بااین‌حال، ترامپ ممکن است تصمیم بگیرد از مادر همه بمب‌ها به‌عنوان سلاحی روانی استفاده کند؛ آن هم در شرایطی که به نظر می‌رسد حکومت ایران مواضع خود را مستحکم کرده و حاضر نیست در برابر خواسته‌های او کوتاه بیاید. مقام‌های آمریکایی هشدار می‌دهند که به‌کارگیری این بمب بعید است ایران را به تسلیم وادار کند یا به پیروزی نظامی راهبردی منجر شود، اما این اقدام می‌تواند گزینه دیگری در اختیار ترامپ قرار دهد تا بدون ازسرگیری عملیات نظامی تمام‌عیار، وضعیت موجود در میدان نبرد را تغییر دهد.

این منبع سوم که از گفت‌وگوهای اخیر درباره برنامه‌ریزی نظامی مطلع بود، افزود: متأسفانه، رئیس‌جمهور ایالات متحده خودش را در موقعیتی قرار داده است که تقریباً ناگزیر شده کاری انجام دهد. وقتی مهماتی در اختیار ندارید که برای نفوذ به آن عمق طراحی شده باشد، باید به تأثیرات روانی فکر کنید؛ حوزه‌ای که مادر همه بمب‌ها برای آن کاملاً مناسب است.

بسیاری از افراد در دولت آمریکا و همچنین تحلیلگران خارج از دولت توافق دارند که تنها راه شکست قاطع ایران، اجرای یک عملیات گسترده با مشارکت نیروهای زمینی است که می‌تواند به بهای جان هزاران آمریکایی تمام شود. پنتاگون همه سناریوهای ممکن را بررسی می‌کند و به همین دلیل، چنین طرح‌هایی وجود دارند؛ اما در حال حاضر، هیچ‌کس در دولت آمریکا خواستار اتخاذ چنین اقدام افراطی و گسترده‌ای نیست.

ترامپ نشان داده است که علاقه چندانی به اعزام نیروهای زمینی آمریکا به ایران ندارد؛ بااین‌حال، تمایل او به پایان دادن هرچه سریع‌تر به درگیری، رئیس‌جمهور را با یک معضل سیاسی روبه‌رو کرده است. او به‌خوبی می‌داند که این جنگ تا چه اندازه نامحبوب شده است، اما تاکنون نتوانسته به توافقی دیپلماتیک دست یابد که به این درگیری پایان دهد.

سی‌ان‌ان گزارش داده است که مقام‌های ارشد دولت ترامپ و برنامه‌ریزان نظامی طی هفته‌های گذشته بر یافتن راهی برای خروج از جنگ متمرکز بوده‌اند؛ راهی که دست‌کم یک پیروزی «نمادین» برای ترامپ فراهم کند تا بتواند آن را به مردم آمریکا عرضه کند، بی‌آنکه مانع دستیابی به یک گشایش احتمالی دیپلماتیک شود. این تلاش‌ها با هدف دستیابی به توافقی برای بازگشایی تنگه هرمز آغاز شده است.

یک منبع چهارم که از گفت‌وگوهای اخیر پنتاگون درباره برنامه‌ریزی برای ایران مطلع بود، به سی‌ان‌ان گفت که مقام‌های نظامی چند گزینه تدوین کرده‌اند که در عمل چیزی شبیه به یک «نمایش آتش‌بازی» خواهد بود. هدف این گزینه‌ها فراهم کردن راهی برای خروج ترامپ از درگیری است؛ حتی اگر این حملات نتوانند به اهدافی دست یابند که کاخ سفید در ابتدا برای توجیه آغاز جنگ اعلام کرده بود.

با وجود تعهد اخیر ترامپ مبنی بر خودداری از انجام حملات بیشتر پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای، به نظر می‌رسد ارتش آمریکا از هم‌اکنون در حال آماده شدن برای مقابله با واکنش تلافی‌جویانه احتمالی ایران است—واکنشی که ممکن است در صورت صدور فرمان حمله از سوی رئیس‌جمهور رخ دهد.

به گفته یک منبع پنجم که از مقام‌های آمریکایی است، انتظار می‌رود جابه‌جایی و جایگزینی دوره‌ای بعدی نیروهای آمریکایی مستقر در حوزه فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) نیز طی چند هفته آینده انجام شود. این مقام اذعان کرد که این احتمال وجود دارد برخی از نیروهایی که دوره مأموریت‌شان در منطقه به پایان می‌رسد و آنجا را ترک می‌کنند، با نیروهای تازه‌نفس جایگزین نشوند.

یک مقام کاخ سفید در پاسخ به پرسش سی‌ان‌ان درباره این طرح‌ها گفت که این نهاد درباره طرح‌های حساس نظامی ــ که ممکن است وجود داشته باشند یا نداشته باشند ــ اظهارنظر نمی‌کند. او افزود که «رئیس‌جمهور ترامپ همه گزینه‌ها را روی میز نگه می‌دارد تا اطمینان حاصل شود که ایران هرگز نمی‌تواند به سلاح هسته‌ای دست پیدا کند».

در پاسخ به درخواست سی‌ان‌ان برای اظهارنظر، یک مقام پنتاگون گفت: وزارت جنگ برای طیف گسترده‌ای از سناریوهای عملیاتی برنامه‌ریزی می‌کند تا دستورات رئیس‌جمهور و وزیر جنگ را اجرا کند و موفقیت مأموریت را در هر نوع محیط عملیاتی تضمین نماید.

«مادر همه بمب‌ها» برای «عملیات روانی» طراحی شده است

«مادر همه بمب‌ها» که در جریان جنگ عراق توسعه داده شد، نوعی کلاهک هواانفجاری است که پیش از برخورد با زمین منفجر می‌شود تا انفجاری عظیم را در همه جهات منتشر کند.

در جریان مراحل پایانی آزمایش این بمب در سال ۲۰۰۳، مقام‌های نظامی به شبکه سی‌ان‌ان گفتند که این بمب در درجه نخست به‌عنوان سلاحی برای استفاده در «عملیات روانی» طراحی شده است.

مقام‌های نظامی در آن زمان گفتند امیدوارند انفجاری با چنین ابعاد عظیمی، نیروهای عراقی را به وحشت بیندازد و آن‌ها را برای تسلیم شدن یا حتی خودداری از جنگیدن تحت فشار قرار دهد.

بر اساس طرح اولیه، قرار بود مادر همه بمب‌ها علیه تجمعات بزرگ نیروها و تجهیزات نظامی یا پناهگاه‌های مستحکمِ ساخته‌شده در سطح زمین به کار گرفته شود. اما دامنه اهداف این بمب گسترش یافته و اکنون اهدافی را نیز شامل می‌شود که در زیر لایه‌های نسبتاً نرم زمین، مانند غارها یا تونل‌ها، مدفون شده‌اند.

ترامپ نخستین رئیس‌جمهور آمریکا بود که دستور استفاده از مادر همه بمب‌ها را صادر کرد. او در نخستین دوره ریاست‌جمهوری خود، در سال ۲۰۱۷، به ارتش اجازه داد از قدرتمندترین بمب غیرهسته‌ای آمریکا علیه مواضع داعش در افغانستان استفاده کند.

این حمله شبکه‌ای از تونل‌های زیرزمینی مستحکم را هدف قرار داد که داعش از آن‌ها برای سازمان‌دهی و اجرای حملات علیه نیروهای دولتی استفاده می‌کرد. مقام‌های افغان اعلام کردند که در این حمله ۳۶ جنگجوی داعش کشته شدند. مقام‌های افغان و آمریکایی در آن زمان افزودند که انفجار، علاوه بر نابودی سلاح‌ها و مهمات، سه تونل زیرزمینی را نیز تخریب کرد، اما هیچ غیرنظامی‌ای آسیب ندید.

در آن زمان، این بمباران نشان‌دهنده تغییری چشمگیر در رویکرد ترامپ بود؛ کسی که در جریان نخستین کارزار انتخاباتی خود، از سیاست خارجی انزواگرایانه و مبتنی بر شعار «اول آمریکا» حمایت می‌کرد.

پس از حمله سال ۲۰۱۷، مقام‌های نظامی آمریکا با پرسش‌هایی درباره ضرورت استفاده از این بمب ۲۱ هزار و ۶۰۰ پوندی (حدود ۹۸۰۰ کیلوگرمی) برای هدف موردنظر مواجه شدند. اگر این مهمات علیه ایران به کار گرفته شود، احتمالاً ارتش آمریکا با پرسش‌های مشابهی روبه‌رو خواهد شد.