چرا نوشابه شیشهای خوشمزهتر از نوشابه قوطی و بطری پلاستیکی است؟
نس بستهبندی بر ماندگاری گاز دیاکسیدکربن اثر میگذارد و نفوذپذیری بطریهای پلاستیکی دلیل اصلی افت طعم و حس گزگز نوشابه در مقایسه با شیشه است. احتمالا برایتان پیش آمده که یک نوشابه را در بطری شیشهای بنوشید و احساس کنید طعمش با همان نوشابه در قوطی فلزی یا بطری پلاستیکی فرق دارد. شاید حتی حاضر باشید برای خرید نسخه شیشهای همان نوشیدنی کمی بیشتر هزینه کنید؛ با اینکه روی بستهبندی هر سه محصول دقیقا یک نام و یک فرمول نوشته شده است.
به گزارش سایت دیدبان ایران، جنس بستهبندی بر ماندگاری گاز دیاکسیدکربن اثر میگذارد و نفوذپذیری بطریهای پلاستیکی دلیل اصلی افت طعم و حس گزگز نوشابه در مقایسه با شیشه است.
احتمالا برایتان پیش آمده که یک نوشابه را در بطری شیشهای بنوشید و احساس کنید طعمش با همان نوشابه در قوطی فلزی یا بطری پلاستیکی فرق دارد. شاید حتی حاضر باشید برای خرید نسخه شیشهای همان نوشیدنی کمی بیشتر هزینه کنید؛ با اینکه روی بستهبندی هر سه محصول دقیقا یک نام و یک فرمول نوشته شده است.
این تفاوت را معمولا به خاطرات کودکی، خنکتر بودن نوشابه شیشهای یا حتی تلقین نسبت میدهیم. اما ماجرا فقط به احساسات و نوستالژی مربوط نمیشود. جنس بستهبندی میتواند بر میزان گاز محلول، ترکیبات معطر و در نهایت تجربهای که از نوشیدن یک نوشابه داریم تاثیر بگذارد.
نکته جالب اینجاست که برای فهمیدن این تفاوت، باید کمی از دنیای نوشیدنیها فاصله بگیریم و سراغ رفتار مولکولها در تماس با مواد مختلف برویم.
گاز نوشابه فقط حباب نیست؛ بخشی از طعم آن است. وقتی درِ یک نوشابه را باز میکنید، فشار داخل بطری ناگهان کاهش پیدا میکند. دیاکسیدکربن که تا آن لحظه تحت فشار در مایع حل شده بود، فرصت پیدا میکند از نوشیدنی خارج شود و به شکل حباب بالا بیاید. به همین دلیل است که با باز کردن درِ نوشابه صدای آشنای خروج گاز را میشنویم.
اما دیاکسیدکربن فقط مسئول ایجاد حباب نیست. این گاز یکی از عوامل اصلی شکلگیری حس خاص نوشابه در دهان محسوب میشود.
وقتی نوشابه را مینوشید، مقداری از دیاکسیدکربن حلشده با آب واکنش میدهد و اسید کربنیک تشکیل میدهد. آنزیمی به نام کربنیک انهیدراز ۴ (Carbonic Anhydrase 4) این فرایند را تسریع میکند و در نهایت یونهای هیدروژن و بیکربنات به وجود میآیند. یونهای هیدروژن میتوانند سلولهای حساس به ترشی را تحریک کنند.
پژوهشگران در مطالعهای که سال ۲۰۰۹ در مجله Science منتشر شد، نشان دادند که سلولهای چشایی حساس به ترشی در تشخیص دیاکسیدکربن نقش دارند و آنزیم کربنیک انهیدراز ۴ یکی از اجزای اصلی این سازوکار است. این پژوهش به درک بهتر دلیل احساس خاص نوشیدنیهای گازدار کمک کرد.
البته ماجرا به حس چشایی محدود نمیشود. دیاکسیدکربن پایانههای عصبی حسی، بهویژه در مسیر عصب سهقلو، را نیز تحریک میکند. به همین دلیل نوشابه گازدار علاوه بر طعم، نوعی حس سوزنسوزن شدن، گزگز و تیزی در دهان ایجاد میکند؛ احساسی که در نوشابه بدون گاز تقریبا از بین میرود.
میزان گاز نوشابه کاهش پیدا میکند، فقط تعداد حبابها کمتر نمیشود؛ بخشی از تجربه حسی نوشیدن آن را نیز از دست میدهیم. البته اسیدهای دیگری مانند اسید فسفریک در نوشابههای کولا همچنان وجود دارند و کاهش گاز به معنای حذف کامل ترشی نوشیدنی نیست.
بطریهای پلاستیکی نوشابه معمولا از مادهای به نام پلیاتیلن ترفتالات یا PET ساخته میشوند. این ماده به دلیل وزن کم، مقاومت مکانیکی مناسب و هزینه تولید پایین، یکی از پرکاربردترین مواد در بستهبندی نوشیدنیها است.
اما PET برخلاف شیشه و فلز، سد کاملا نفوذناپذیری در برابر گازها نیست. مولکولهای کوچک گاز میتوانند بهمرور از ساختار پلیمری آن عبور کنند. بخشی از دیاکسیدکربن نیز در خود ساختار پلاستیک جذب میشود.
این اتفاق بهویژه برای نوشیدنیهای گازدار اهمیت دارد؛ زیرا کیفیت آنها تا حد زیادی به حفظ میزان دیاکسیدکربن محلول وابسته است.
در پژوهشی که سال ۲۰۱۲ در مجله Journal of Food Engineering منتشر شد، محققان با استفاده از اندازهگیریهای آزمایشگاهی و مدلسازی ریاضی، انتقال دیاکسیدکربن از نوشیدنیهای گازدار به دیواره بطری PET و محیط بیرون را بررسی کردند. نتایج نشان دادند که نفوذ گاز از دیواره بستهبندی یکی از عوامل کاهش میزان کربناسیون و محدود شدن عمر نگهداری نوشیدنی است.
در یک بررسی دیگر روی بطریهای پلاستیکی نوشابه، پژوهشگران گزارش کردند که یک بطری ۲ لیتری با میزان اولیه چهار حجم گاز، در سه تا چهار روز نخست حدود ۰٫۳ حجم گاز از دست میدهد. پس از این مرحله، سرعت افت به حدود ۰٫۰۴ حجم گاز در هفته کاهش پیدا میکند. بخشی از افت اولیه به جذب گاز توسط PET و افزایش حدود ۲٫۵ درصدی حجم بطری مربوط بود.
این نکته مهم است، زیرا عدد ۲٫۵ درصد که گاهی در مطالب اینترنتی بهعنوان میزان افت هفتگی گاز نوشابه مطرح میشود، در این پژوهش به افزایش حجم بطری اشاره دارد، نه ازدسترفتن ۲٫۵ درصد گاز در هر هفته.
البته میزان حفظ گاز در بطریهای پلاستیکی به عوامل مختلفی بستگی دارد. ضخامت دیواره، طراحی بطری، کیفیت درپوش، دمای نگهداری و حتی نوع ساختار پلیمری میتوانند بر سرعت خروج دیاکسیدکربن تاثیر بگذارند.
به همین دلیل ممکن است دو نوشابه با بستهبندی پلاستیکی، پس از مدت نگهداری یکسان، میزان گاز متفاوتی داشته باشند.
در نگاه اول، قوطی نوشابه گزینهای ایدئال برای نگهداری نوشیدنی گازدار به نظر میرسد. بدنه آلومینیومی قوطی سد بسیار خوبی در برابر عبور گازها ایجاد میکند و برخلاف بطری PET، دیاکسیدکربن بهراحتی نمیتواند از دیواره آن عبور کند.
بااینحال، داخل قوطی مستقیما با فلز در تماس نیست. تولیدکنندگان برای جلوگیری از خوردگی فلز و واکنش احتمالی آن با محتویات نوشیدنی، سطح داخلی قوطی را با لایهای بسیار نازک از مواد پلیمری میپوشانند.
این پوشش محافظ اهمیت زیادی دارد؛ اما پژوهشها نشان دادهاند که برخی ترکیبات معطر نوشیدنیها میتوانند با مواد پلیمری تعامل داشته باشند.
در یک مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۱۷ در مجله Food Science & Nutrition، محققان سه نوع پوشش داخلی قوطی از جنس پلیاولفین، اکریلیک و اپوکسی را بررسی کردند. آنها پنج ترکیب فرار معطر شامل اوکتانال، نونانال، دکانال، اوژنول و دیلیمونن را در شرایط آزمایشگاهی و در دمای اتاق در معرض این پوششها قرار دادند.
نتایج نشان داد تقریبا تمام این پنج ترکیب طی ۹ تا ۱۴ روز جذب پوششهای پلیمری شدند. این پدیده در علم بستهبندی مواد غذایی با اصطلاح Flavor Scalping شناخته میشود؛ یعنی بستهبندی بخشی از ترکیبات مسئول عطر و طعم محصول را به خود جذب میکند.
البته باید به یک نکته مهم توجه کرد. این آزمایش روی محلولهای مدل و ترکیبات معطر مشخص انجام شده بود، نه روی نوشابه تجاری آماده مصرف. بنابراین نمیتوان نتیجه گرفت که تمام عطر نوشابههای قوطی پس از دو هفته از بین میرود. میزان این تعامل به نوع پوشش، ساختار مولکولهای معطر، ترکیب نوشیدنی و شرایط نگهداری وابسته است.
این موضوع نشان میدهد که حتی وقتی یک بستهبندی در حفظ گاز عملکرد بسیار خوبی دارد، لزوما از نظر حفظ تمام ترکیبات معطر نوشیدنی بینقص نیست.
شیشه از نظر ساختار مولکولی با پلاستیک تفاوت اساسی دارد. در شیشه، اتمها در یک ساختار شبکهای غیرکریستالی قرار گرفتهاند که عبور مولکولهای کوچک از آن را بسیار دشوار میکند.
به همین دلیل شیشه در برابر نفوذ گازها و بخار آب سد بسیار قدرتمندی محسوب میشود. همچنین برخلاف بسیاری از پلیمرها، ترکیبات معطر نوشیدنی را به مقدار قابلتوجهی جذب نمیکند. شیشه بهعنوان مادهای با خاصیت سدکنندگی بالا و تعامل شیمیایی محدود با محتویات بستهبندی شناخته میشود. این ویژگی باعث میشود شیشه برای نگهداری طولانیمدت بسیاری از مواد غذایی و نوشیدنیها گزینه مناسبی باشد. مطالعه ویژگیهای مواد بستهبندی در اقتصاد چرخشی.
البته شیشه بهتنهایی تمام ماجرا نیست. در یک بطری نوشابه، درپوش و واشر آببندی نیز نقش مهمی در جلوگیری از خروج گاز دارند. بنابراین کیفیت بستهبندی نهایی به عملکرد مجموعه بطری و درپوش وابسته است.
نکته جالب اینکه قوطی فلزی نیز از نظر جلوگیری از نفوذ گاز عملکرد بسیار خوبی دارد. پس نمیتوان گفت شیشه همیشه گاز را بهتر از قوطی حفظ میکند. تفاوت اصلی ممکن است به تعامل نوشیدنی با پوشش داخلی قوطی، ترکیبات معطر و نحوه مصرف آن مربوط باشد.
تا اینجا درباره اتفاقاتی صحبت کردیم که در سطح مولکولها رخ میدهند؛ اما طعم چیزی نیست که فقط با ترکیب شیمیایی نوشیدنی تعیین شود.
مغز ما هنگام خوردن و نوشیدن، اطلاعات مختلفی از حس چشایی، بویایی، بینایی و حتی لامسه دریافت میکند و همه آنها را برای ساختن تجربه نهایی کنار هم قرار میدهد.
به همین دلیل شکل، وزن، جنس و ظاهر ظرفی که از آن مینوشیم، میتواند روی برداشت ما از طعم تاثیر بگذارد.
پژوهشی که در سال ۲۰۱۷ در مجله Beverages منتشر شد، نشان داد ظرفی که نوشیدنی در آن سرو میشود میتواند برداشت افراد از عطر و طعم آن را تغییر دهد. در بخشی از این پژوهش، ۱۰۰ شرکتکننده نوشابه کولا و آب گازدار را در سه ظرف متفاوت شامل لیوان مخصوص کولا، لیوان آب و بطری پلاستیکی امتحان کردند.
شرکتکنندگان عطر کولا را زمانی که در لیوان مخصوص کولا سرو شده بود، خوشایندتر و قویتر ارزیابی کردند. حتی میزان شیرینی ادراکشده نوشابه نیز با تغییر ظرف تغییر کرد.
در پژوهش دیگری که سال ۲۰۱۹ در مجله International Journal of Hospitality Management منتشر شد، تاثیر ظرف نوشیدنی بر برداشت مصرفکنندگان بررسی شد. این مطالعه در دو مرحله انجام شد؛ یک آزمایش مبتنی بر سناریو با ۱۴۱ شرکتکننده و یک آزمایش واقعی با حضور ۸۲ نفر.
نتایج نشان داد ارزیابی طعم و تمایل به پرداخت پول برای نوشیدنی در شرایطی که از قوطی آلومینیومی سرو میشد، کمتر از سایر ظروف بود. این نتایج نشان میدهند که تجربه نوشیدن از یک ظرف مشخص میتواند حتی بدون تغییر فرمول نوشیدنی، بر ارزیابی ذهنی مصرفکننده اثر بگذارد.
البته این اثر همیشه یکسان نیست. برای مثال، پژوهشی در سال ۲۰۲۴ نشان داد جنس لیوان میتواند بر میزان پذیرش و واکنش احساسی افراد به نوشیدنی تاثیر بگذارد، اما الزاما برداشت آنها از عطر و طعم نوشیدنی را تغییر نمیدهد. بنابراین انتظار ذهنی و ویژگیهای ظرف فقط یکی از عوامل مؤثر بر تجربه نوشیدن هستند، نه یک قانون قطعی.
از طرف دیگر، دمای نوشابه هم اهمیت زیادی دارد. دیاکسیدکربن در دماهای پایینتر حلالیت بیشتری در مایع دارد و راحتتر در نوشیدنی باقی میماند. به همین دلیل نوشابه گرم معمولا سریعتر گاز خود را از دست میدهد و حس متفاوتی ایجاد میکند. پژوهشهای مربوط به حلالیت دیاکسیدکربن در نوشیدنیها نیز نقش دما و ترکیبات محلول را در میزان گاز قابلحل تأیید میکنند.
پاسخ کوتاه این است که شیشه واقعا ویژگیهایی دارد که میتوانند به حفظ کیفیت نوشابه کمک کنند؛ اما نمیتوان تمام تفاوت طعم را فقط به جنس ظرف نسبت داد.
بطری PET در مقایسه با شیشه و قوطی فلزی سد ضعیفتری در برابر خروج دیاکسیدکربن است. قوطی فلزی گاز را بهخوبی حفظ میکند، اما پوشش داخلی پلیمری آن میتواند با برخی ترکیبات معطر تعامل داشته باشد. شیشه نیز به دلیل ساختار پایدار و نفوذپذیری بسیار پایین، محیط مناسبی برای حفظ ویژگیهای اولیه نوشیدنی فراهم میکند.
در کنار این عوامل، شکل ظرف، نحوه نوشیدن، دمای نوشابه و انتظارات ذهنی ما هم در تجربه نهایی نقش دارند.
این اگر نوشابه شیشهای برایتان خوشمزهتر است، لزوما گرفتار نوستالژی نشدهاید. ممکن است بخشی از تفاوتی که احساس میکنید واقعا ریشه در علم مواد و شیمی مواد غذایی داشته باشد.