کشف تازه: اختلال در سیستم پاکسازی مغز با سندرم خستگی مزمن ارتباط دارد

سندرم خستگی مزمن میلیون‌ها نفر را در سراسر جهان درگیر کرده است، اما با وجود دهه‌ها پژوهش، علت دقیق آن همچنان ناشناخته است و درمان قطعی برای آن وجود ندارد.

افراد مبتلا معمولاً از خستگی شدید و مداوم، اختلال تمرکز یا مه مغزی، خواب بی‌کیفیت و علائمی شبیه آنفلوانزا شکایت می‌کنند. از آنجا که سال‌ها هیچ نشانه زیستی مشخصی برای این بیماری پیدا نشده بود، برخی پزشکان تصور می‌کردند منشأ آن بیشتر روان‌شناختی است.

سندرم خستگی مزمن میلیون‌ها نفر را در سراسر جهان درگیر کرده است؛ اما هنوز درمان قطعی ندارد

بااین‌حال، درطول سال‌های اخیر مطالعات مختلف نشان داده‌اند این بیماری با تغییراتی در ژن‌ها، مایع مغزی‌نخاعی، خون و حتی میکروبیوم روده همراه است. بسیاری از این تغییرات نیز به التهاب و اختلال در عملکرد سیستم ایمنی ارتباط دارند و نشان می‌دهند سندرم خستگی مزمن یک بیماری کاملاً زیستی است.

تا همین دو سال پیش، دانشمندان هنوز مدرک مستقیمی از وجود سامانه پاکسازی در مغز و نخاع انسان نداشتند؛ اما سرانجام شواهدی به دست آمد که نشان داد دستگاه عصبی نیز شبکه‌ای برای دفع مواد زائد دارد. این شبکه که سیستم گلیمفاتیک نام دارد، نوعی سامانه پاکسازی است که مواد زائد، پروتئین‌های اضافی و سلول‌های آسیب‌دیده را از بافت مغز خارج می‌کند.

بیشتر فعالیت سیستم گلیمفاتیک هنگام خواب رخ می‌دهد. در این زمان، مایع مغزی‌نخاعی در مسیرهای بسیار باریکی که اطراف رگ‌های خونی قرار دارند جریان پیدا می‌کند و مواد زائد را از مغز شست‌وشو داده و خارج می‌کند. دانشمندان معتقدند این فرآیند برای حفظ سلامت سلول‌های عصبی ضروری است.

ساینس‌آلرت، پژوهشگران دانشگاه گریفیث استرالیا در مطالعه جدید خود، عملکرد سیستم گلیمفاتیک را در مغز ۳۱ فرد مبتلا به سندرم خستگی مزمن با ۲۷ فرد سالم مقایسه کردند. بررسی مستقیم این سیستم بسیار دشوار است، زیرا در روش‌های معمول باید ماده‌ای ردیاب به مایع مغزی‌نخاعی تزریق شود تا مسیر حرکت آن در مغز دیده شود و این روشی تهاجمی برای مطالعات گسترده مناسب نیست.

به همین دلیل، پژوهشگران از روش غیرتهاجمی مبتنی بر تصویربرداری تشدید مغناطیسی (ام‌آرآی) استفاده کردند. این روش به‌طور مستقیم سیستم گلیمفاتیک را مشاهده نمی‌کند، بلکه با اندازه‌گیری نحوه حرکت مایع مغزی‌نخاعی در کانال‌های ریز اطراف رگ‌های خونی، عملکرد این شبکه را برآورد می‌کند. این تکنیک پیش‌تر نیز نشانه‌هایی از اختلال سیستم گلیمفاتیک را در بیماری‌هایی مانند آلزایمر، پارکینسون، ام‌اس و حتی فشار خون بالا نشان داده بود.

نتایج اسکن‌های مغزی نشان داد عملکرد سیستم گلیمفاتیک در افراد مبتلا به سندرم خستگی مزمن کاهش یافته است، اما این کاهش فقط در نیم‌کره راست مغز مشاهده شد و نیم‌کره چپ تغییر محسوسی نداشت. به گفته پژوهشگران، چنین عدم تقارنی پیش از این در بیماری‌هایی مانند صرع لوب گیجگاهی، بیماری پارکینسون و اسکلروز جانبی آمیوتروفیک نیز گزارش شده بود.

نکته جالب اینکه هرچه مشکلات خواب یا اختلال تمرکز بیماران شدیدتر بود، نشانه‌های اختلال سیستم گلیمفاتیک در نیم‌کره راست نیز بیشتر دیده می‌شد.

پژوهشگران معتقدند اگر سیستم گلیمفاتیک نتواند مواد زائد و ترکیبات سمی را به‌درستی از مغز خارج کند، این مواد ممکن است در بافت مغز تجمع یابند و التهاب دستگاه عصبی مرکزی را تشدید کنند. چنین فرآیندی می‌تواند بسیاری از علائم عصبی سندرم خستگی مزمن، از جمله مه مغزی، مشکلات شناختی و خستگی مداوم را توضیح دهد.

سیستم گلیمفاتیک هنگام خواب بیشترین فعالیت را دارد و مواد زائد را از مغز خارج می‌کند

مطالعه نخستین شواهد مبتنی بر تصویربرداری ام‌آرآی از اختلال عملکرد سیستم گلیمفاتیک در بیماران مبتلا به سندرم خستگی مزمن را ارائه می‌دهد و می‌تواند توضیحی برای تغییرات التهابی باشد که پیش‌تر در این بیماری گزارش شده بودند.

نتایج همچنین بر نقش مهم خواب در حفظ سلامت مغز تأکید دارد؛ زیرا سیستم گلیمفاتیک عمدتاً هنگام خواب فعال می‌شود. به باور محققان، این یافته‌ها می‌تواند زمینه را برای ابداع روش‌های تشخیصی غیرتهاجمی و درمان‌های جدید فراهم کند.

البته پژوهش هنوز مقدماتی است و مشخص نمی‌کند چرا این اختلال فقط در نیم‌کره راست مغز دیده می‌شود یا دقیقاً چگونه به بروز علائم بیماری می‌انجامد. با‌این‌حال، یافته‌ها با فرضیه‌ای همخوانی دارد که اختلال در پاکسازی مواد زائد مغز را یکی از عوامل التهاب و آسیب عصبی در بیماری‌هایی مانند آلزایمر و پارکینسون می‌داند.

پژوهش در ژورنال Frontiers in Neuroscience منتشر شده است.