راز ردپاهای ۱٫۴۳ میلیون ساله؛ آیا انسانتباران اولیه بزرگتر از تصور ما بودند؟
کشف ردپاهای ۱٫۴۳ میلیون ساله در ساحل دریاچهی تورکانا، تصورات پیشین دربارهی اندازهی خویشاوندان اولیهی انسان را به چالش کشیده است.
به گزارش سایت دیدبان ایران، حدود ۱٫۴۳ میلیون سال پیش، گروهی متشکل از هشت انسانتبار در امتداد ساحلی گِلی قدم زدند. ردپاهای آنها باقی ماند، با رسوبات پوشیده شد و پس از گذشت بیش از یک میلیون سال در اختیار پژوهشگران قرار گرفت.
این آثار احتمالا به دورهای مربوط میشوند که چند گونه انسانتبار بهطور همزمان در شرق آفریقا زندگی میکردند. انسان راستقامت (هومو ارکتوس) و پارانتروپوس بویسی ازجمله گونههایی بودند که در منطقه دریاچه تورکانا حضور داشتند و برای مدتی طولانی قلمرو مشترکی داشتند.
همزیستی چند گونه انسانتبار، تصور قدیمی از روند تکامل انسان را تغییر داده است. تکامل انسان مسیری مستقیم نبود که در آن یک گونه جای خود را به گونه بعدی بدهد. در بخشهایی از تاریخ، چند گونه نزدیک به انسان در یک زمان و یک منطقه زندگی میکردند. این همزمانی، شناسایی فسیلها را دشوار میکند. وقتی دو گونه نسبتا مشابه در یک محیط حضور داشتهاند، نمیتوان بهسادگی تشخیص داد یک استخوان یا ردپا متعلق به کدام یک بوده است.
دکتر کوین هاتالا از دانشگاه چتم و همکارانش هنگام بررسی ردپاهای دریاچه تورکانا با همین مسئله روبهرو شدند. این منطقه در کنیا امروز خشک و خشن است، اما در آن دوران منابع فراوان آب و غذا داشت و زیستگاه مناسبی برای گونههای مختلف انسانتبار بهشمار میرفت.
بازسازی ردپاها پژوهشگران را با یک معما روبهرو کرد. آثار کشفشده برای آنکه متعلق به پارانتروپوس باشند بیش از اندازه بزرگ بودند، اما شکل آنها نیز با چیزی که از پای انسان راستقامت انتظار میرود، تفاوت داشت.
پژوهشگران دو احتمال اصلی را مطرح کردهاند: یا برداشت ما از شکل پای انسان راستقامت دقیق نیست یا پارانتروپوسها از نظر جثه و ساختار پا با تصورات فعلی ما تفاوت زیادی داشتهاند.
احتمال حضور گونه سومی نیز وجود دارد، اما تاکنون هیچ استخوانی از گونه ناشناخته دیگری در همان منطقه و دوره پیدا نشده است. به همین دلیل، پژوهشگران این توضیح را کمتر محتمل میدانند.
ردپاهای ۱٫۴۳ میلیون ساله نشان میدهند پارانتروپوسها احتمالا بسیار بزرگتر از تصور ما بودهاند
انگشت شست پای انسان امروزی تقریبا در امتداد چهار انگشت دیگر قرار دارد. این ویژگی هنگام راهرفتن روی دو پا به حفظ تعادل و انتقال نیرو کمک میکند. در مقابل، انگشتان پای نیاکان درختزی ما فاصله بیشتری از یکدیگر داشتند و انگشت شست آنها بیشتر به سمت بیرون متمایل بود.
تصور میشود پای انسان راستقامت تا حد زیادی به پای انسان امروزی شباهت داشته است. بنابراین ردپای این گونه باید انگشتانی نسبتا موازی را نشان دهد. بااینحال، در ردپاهای دریاچه تورکانا فاصله و زاویه میان انگشتان بیشتر است. این ویژگی بیشتر با ساختار پایی که برای پارانتروپوس تصور میشود، همخوانی دارد.
اندازه ردپاها بخش عجیبتر ماجرا است. هاتالا میگوید این آثار به افرادی با جثهای شبیه انسان امروزی تعلق داشتهاند که قدشان احتمالا به ۱٫۸ متر و وزنشان به حدود ۷۵ کیلوگرم میرسید.
آیافال ساینس، بررسیها نشان میدهد شش نفر از هشت صاحب ردپا بیش از ۱٫۶۳ متر قد داشتهاند. چنین قدی از میانگین برآوردشده برای انسان راستقامت بیشتر است، اما همچنان در محدوده شناختهشده این گونه قرار میگیرد.
در مورد پارانتروپوس شرایط متفاوت است. فسیلهایی که تاکنون از این گونه پیدا شدهاند، معمولا از جثهای کوچکتر خبر میدهند. به همین دلیل، نسبتدادن این ردپاها به پارانتروپوس به این معنا است که بعضی از اعضای این گونه بسیار بلندتر و سنگینتر از تصور فعلی بودهاند.
وجود یک پارانتروپوس استثنایی و بلندقد چندان دور از انتظار نیست؛ اما ردپاها ظاهرا به گروهی از افراد بزرگجثه تعلق دارند. همین موضوع احتمال یک تفاوت فردی ساده را کاهش میدهد. با وجود این تناقض، نویسندگان پژوهش معتقدند تعلق ردپاها به پارانتروپوس همچنان محتملترین توضیح است.
وجود پارانتروپوسهایی با جثه بزرگ، فقط اندازه بدن این گونه را زیر سؤال نمیبرد. این یافته میتواند برداشت ما از نحوه همزیستی پارانتروپوس و انسان راستقامت را نیز تغییر دهد.
پژوهشگران میدانند رژیم غذایی این دو گونه کاملا جدا از یکدیگر نبوده است. احتمالا بخشی از منابع غذایی آنها مشترک بود، اما تفاوتهایی در نوع و شیوه مصرف غذا داشتند که امکان زندگی در یک محیط را فراهم میکرد.
پارانتروپوس آروارهها و دندانهای بسیار بزرگی داشت و احتمالا بخش مهمی از رژیم غذاییاش را گیاهان سفت، ریشهها و مواد غذایی دشوار برای جویدن تشکیل میداد. انسان راستقامت رژیم غذایی متنوعتری داشت و احتمالا گوشت بیشتری مصرف میکرد.
تفاوت رژیم غذایی میتوانست رقابت مستقیم میان دو گونه را کاهش دهد. هرکدام از آنها بخشی متفاوت از منابع محیط را مصرف میکردند و به همین دلیل میتوانستند برای مدتی طولانی در یک منطقه زندگی کنند.
اما پارانتروپوسی با قد و وزن بالا به انرژی بیشتری نیاز داشت. چنین جثهای با تصویری که از رژیم غذایی عمدتا گیاهی این گونه داریم، بهسادگی سازگار نیست. به همین دلیل، پژوهشگران میگویند نحوه تقسیم منابع غذایی میان این دو گونه احتمالا پیچیدهتر از چیزی بوده که تاکنون تصور میشد.
گروه فقط یک نر بالغ حضور داشته باشد. حرکت چند نر در کنار یکدیگر نشان میدهد آنها شاید با وجود رقابت، برای امنیت بیشتر گروهی زندگی میکردند. وجود ردپای اسبهای آبی و جانوران دیگر نیز نشان میدهد محیط اطراف دریاچه شلوغ و خطرناک بوده است.
یکی از دلایل ابهام درباره اندازه بدن پارانتروپوس، کمبود فسیلهای این گونه است. بیشتر بقایایی که تاکنون پیدا شدهاند، شامل فک، دندان و بخشهایی از جمجمه هستند. استخوانهای مربوط به دستها، پاها، ستون فقرات و لگن بسیار کمتر یافت شدهاند. بنابراین اطلاعات ما درباره قد، وزن، شیوه حرکت و تناسب اندام پارانتروپوس محدود است.
ممکن است نمونههایی که تاکنون در اختیار پژوهشگران قرار گرفتهاند، بهطور اتفاقی به افراد کوچکتر تعلق داشته باشند. در این صورت، برآوردهای فعلی اندازه بدن این گونه نماینده تمام جمعیت آن نیست. هاتالا میگوید دانشمندان هیچگاه اطمینان زیادی درباره اندازه بدن پارانتروپوس بویسی نداشتهاند، اما بیشتر برآوردهای موجود این گونه را کوچکتر از انسان راستقامت معرفی میکنند.
کمبود استخوانهای بدن پارانتروپوس باعث شده شناخت ما از قد، وزن و شیوهی زندگی این انسانتبار همچنان ناقص بماند
مشکل دیگر، نحوه دستهبندی استخوانهایی است که نمیتوان گونه آنها را بهطور قطعی تشخیص داد. در منطقهای که انسان راستقامت و پارانتروپوس همزمان زندگی میکردند، ممکن است استخوانی از بدن پیدا شود که ویژگی مشخصی برای شناسایی گونه نداشته باشد.
هاتالا میگوید پژوهشگران معمولا استخوانهای کوچکتر بدن را به پارانتروپوس و نمونههای بزرگتر را به انسان راستقامت نسبت دادهاند. این روش ممکن است به شکلگیری چرخهای اشتباه منجر شده باشد. از آنجایی که پارانتروپوس را کوچک تصور کردهایم، استخوانهای کوچک را به او نسبت دادهایم و سپس همان استخوانها را مدرکی برای کوچکبودن این گونه دانستهایم.
احتمال دیگری نیز مطرح است. شاید پارانتروپوس پاهایی غیرعادی و بزرگ نسبت به اندازه بدنش داشته است؛ همانطور که فک و دندانهای این گونه در مقایسه با سایر بخشهای بدن بسیار بزرگ بودند. برای بررسی این احتمال نیز به استخوانهای بیشتری از پا و دیگر بخشهای بدن نیاز است.