هشدار درباره کاهش نرخ باروری در کشور/مشوق‌های مقطعی تضمین‌کننده فرزندآوری نیست
معاون دبیرخانه ستاد ملی جمعیت با هشدار نسبت به روند نزولی نرخ باروری در کشور گفت: نرخ باروری کل کشور که در سال‌های گذشته بالاتر از سطح جایگزینی جمعیت بود، در سال‌های اخیر کاهش یافته و بر اساس آمار ارائه‌شده، به حدود ۱.۳ فرزند به ازای هر زن رسیده است.
به گزارش سایت دیدبان ایران؛ سید حامد برکاتی در نشست هفته ملی کودک در محل بهزیستی با تأکید بر اهمیت این شاخص در آینده جمعیتی کشور اظهار کرد: کاهش نرخ باروری به سطوح بسیار پایین، چالشی جدی برای بسیاری از کشورهاست؛ زیرا بازگشت از این وضعیت و رسیدن دوباره به سطح جایگزینی جمعیت، دشوار خواهد بود.
وی با اشاره به وضعیت استان‌های شمالی کشور افزود: در سال ۱۴۰۳، تعداد مرگ‌ها در استان گیلان از تعداد تولدها بیشتر و رشد جمعیت منفی شد و استان مازندران نیز در سال جاری با وضعیتی مشابه مواجه شده است. این روند ضرورت توجه جدی به تحولات جمعیتی و پیامدهای آن را نشان می‌دهد.
بدون سرمایه‌گذاری بر کیفیت رشد کودکان، سیاست‌های جمعیتی به نتیجه نمی‌رسد
معاون برنامه‌ریزی، پایش و ارزیابی عملکرد دبیرخانه ستاد ملی جمعیت با هشدار درباره کاهش نرخ باروری در کشور گفت: سیاست‌های جمعیتی نباید صرفا بر افزایش تعداد تولدها متمرکز باشد، بلکه ارتقای کیفیت رشد کودکان نیز باید در اولویت قرار گیرد؛ هدفی که بدون توانمندسازی خانواده‌ها و فراهم‌کردن فرصت‌های مناسب برای رشد کودکان محقق نمی‌شود.
برکاتی با اشاره به روند تحولات جمعیتی کشور اظهار کرد: جمعیت ایران با چالش‌های جدی مواجه است و در کنار تلاش برای افزایش باروری، باید از هم‌اکنون برای آینده کودکان و سالمندان نیز برنامه‌ریزی کرد.
وی با اشاره به تغییر ساختار سنی جمعیت ایران افزود: برآوردها نشان می‌دهد کشور در سال‌های آینده با افزایش قابل‌توجه جمعیت سالمند مواجه خواهد شد؛ به‌گونه‌ای که پیش‌بینی می‌شود در فاصله سال‌های ۱۴۲۵ تا ۱۴۳۵، جمعیت سالمندان به حدود ۲۵ تا ۳۵ میلیون نفر برسد. بنابراین، سرمایه‌گذاری برای کودکان و سالمندان باید از همین امروز مورد توجه قرار گیرد.
حمایت پایدار از خانواده‌ها، فراتر از پرداخت وام و زمین
برکاتی با اشاره به تأثیر سیاست‌های حمایتی بر تصمیم خانواده‌ها برای فرزندآوری اظهار کرد: سیاست‌های جمعیتی نباید صرفا بر وعده پرداخت وام، واگذاری زمین یا ارائه خودرو متمرکز باشد؛ زیرا مشوق‌های مقطعی به‌تنهایی نمی‌توانند افزایش پایدار فرزندآوری را تضمین کنند.
وی افزود: خانواده‌ها بیش از هر چیز به حمایت‌های عملی و پایدار نیاز دارند. هنگامی که تسهیلات وعده داده شده به‌موقع در اختیار متقاضیان قرار نگیرد، نه‌تنها مشکلات آنان حل نمی‌شود، بلکه نارضایتی نیز افزایش می‌یابد.
معاون برنامه‌ریزی، پایش و ارزیابی عملکرد دبیرخانه ستاد ملی جمعیت با اشاره به صف متقاضیان تسهیلات گفت: بر اساس آمار مطرح‌شده در این نشست، شمار قابل‌توجهی از متقاضیان همچنان در انتظار دریافت وام ازدواج و فرزندآوری هستند و بخشی از متقاضیان طرح‌های مرتبط با واگذاری زمین نیز به نتیجه مورد انتظار نرسیده‌اند.
وی با اشاره به عوامل مؤثر بر نوسان تعداد تولدها اظهار کرد: برای تحلیل تحولات جمعیتی، نباید فقط تعداد تولدها را بررسی کرد، بلکه نرخ باروری و تغییر رفتار خانواده‌ها نیز اهمیت دارد. بحران‌هایی مانند همه‌گیری کرونا و شرایط جنگی بر تصمیم خانواده‌ها برای فرزندآوری اثر داشتند. در برخی موارد، خانواده‌ها تصمیم خود را به تعویق می‌اندازند و پس از برطرف‌شدن شرایط بحرانی، بخشی از این تأخیر جبران می‌شود؛ پدیده‌ای که در مطالعات جمعیتی با عنوان «اثر تمپو» شناخته می‌شود.
وی با اشاره به تأثیر شرایط نااطمینانی بر تصمیم‌های خانوادگی افزود: برآوردهای مطرح‌شده در این نشست حاکی از آن است که تعداد تولدها در سال جاری ممکن است به حدود ۸۳۰ هزار مورد برسد یا حتی به کمتر از ۸۰۰ هزار مورد کاهش یابد. با این حال، تحقق این برآورد به تحولات ماه‌های آینده و واکنش خانواده‌ها به شرایط موجود بستگی دارد.
آینده جمعیت ایران به سیاست‌های امروز وابسته است
معاون دبیرخانه ستاد ملی جمعیت با اشاره به سناریوهای پیش‌بینی جمعیت کشور گفت: آینده جمعیتی ایران به میزان موفقیت سیاست‌ها در افزایش باروری وابسته است و تداوم روند کنونی می‌تواند در بلندمدت به کاهش چشمگیر جمعیت منجر شود.
برکاتی تأکید کرد: پیامدهای کاهش جمعیت تنها به تعداد افراد محدود نمی‌شود، بلکه حوزه‌هایی مانند بازار کار، اقتصاد، صنعت و توان دفاعی کشور را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
وی خاطرنشان کرد: سیاست جمعیتی نباید فقط به افزایش کمیت جمعیت محدود شود؛ کیفیت جمعیت و فراهم‌کردن زمینه رشد سالم و همه‌جانبه کودکان نیز باید به همان اندازه مورد توجه قرار گیرد.
غفلت از نیازهای رشدی، کیفیت زندگی کودکان را تهدید می‌کند
برکاتی با اشاره به تجربه خود در حوزه تخصصی کودکان و تکامل آنان اظهار کرد: بخشی از مشکلات تکاملی کودکان با مداخلات به‌موقع و ساده قابل پیشگیری یا بهبود است، اما غفلت از نیازهای رشدی، فقر محیطی و تأخیر در تشخیص مشکلات می‌تواند روند رشد کودک را مختل کند.
وی با تأکید بر نقش خانواده در رشد کودکان افزود: خانواده و به‌ویژه والدین نقش محوری در تکامل کودک دارند. استفاده بی‌رویه از تلفن همراه، سپردن تلفن همراه به کودک برای سرگرم‌کردن او و کاهش تعامل مستقیم والدین با فرزند می‌تواند فرصت‌های یادگیری و رشد کودک را محدود کند.
معاون برنامه‌ریزی، پایش و ارزیابی عملکرد دبیرخانه ستاد ملی جمعیت تصریح کرد: حتی خدمات تخصصی مانند کاردرمانی و گفتاردرمانی نیز بدون مشارکت خانواده و تداوم تمرین‌ها و تعاملات مناسب در محیط خانه، نمی‌توانند به همه نتایج مورد انتظار منجر شوند.
بازی، محور اصلی رشد و تکامل کودکان
وی با اشاره به اهمیت سال‌های نخست زندگی در رشد مغزی کودکان گفت: مغز کودک برای رشد به محرک‌های مناسب نیاز دارد و بازی یکی از مهم‌ترین ابزارهای یادگیری و تکامل در این دوره است.
برکاتی افزود: تا حدود هشت‌سالگی، بازی باید محور اصلی بسیاری از فعالیت‌های مرتبط با رشد کودک باشد. بنابراین، لازم است خانواده‌ها و جامعه فرصت‌های کافی برای بازی کودکان در محیط خانه و فضاهای بیرونی فراهم کنند.
وی همچنین با اشاره به آثار استرس بر رشد کودکان اظهار کرد: استرس‌های خانوادگی، طلاق، مشکلات اقتصادی، بی‌ثباتی در محیط خانواده و فشارهای ناشی از اشتغال چندگانه والدین می‌توانند بر سلامت روان و روند تکامل کودکان تأثیر بگذارند. ازاین‌رو، فراهم‌کردن محیطی امن و حمایتگر برای کودکان اهمیت زیادی دارد.
توانمندسازی خانواده، شرط ارتقای کیفیت جمعیت
معاون برنامه‌ریزی، پایش و ارزیابی عملکرد دبیرخانه ستاد ملی جمعیت تأکید کرد: کشور هم‌زمان با چالش کاهش باروری و ضرورت افزایش جمعیت، باید برای ارتقای کیفیت زندگی و رشد کودکانی که متولد می‌شوند نیز برنامه‌ریزی کند.
برکاتی خاطرنشان کرد: ارتقای کیفیت رشد کودکان بدون توانمندسازی خانواده‌ها امکان‌پذیر نیست. خانواده‌ها باید از حمایت‌های لازم برخوردار باشند و جامعه نیز فرصت‌های مناسب برای بازی، آموزش، سلامت و رشد همه‌جانبه کودکان را فراهم کند؛ در غیر این صورت، کشور در هر دو حوزه کمیت و کیفیت جمعیت با مشکلات جدی مواجه خواهد شد.