آقامیری، رئیس کمیته عمران شورای شهر: طرح «کنترل فرونشست و کاهش اثرات آن» بهزودی در صحن مجلس مطرح میشود/ تکالیف همه دستگاهها در طرح مشخص شده است/ کارگروه ملی فرونشست زمین تشکیل میشود
سید محمد آقامیری، رئیس کمیته عمران و زیرساخت شورای شهر تهران با بیان این که طرح «کنترل فرونشست زمین و کاهش اثرات آن در کشور» بهعنوان یک دستورالعمل ملی بهزودی برای تصویب نهایی در صحن علنی مجلس مطرح میشود، به دیدهبان ایران گفت: «براساس این طرح، کارگروه ملی فرونشست با مسئولیت وزیر کشور تشکیل میشود که از طریق کمیتههای تخصصی، وظایف دستگاهها را نهایی و ابلاغ میکند و استانداران سراسر کشور نیز بهعنوان مسئولان اجرای این ضوابط در سطح استانها تعیین میشوند. در این طرح برای هر یک از دستگاههای اجرایی، مأموریتهای مشخصی تعریف شده است؛ بهگونهای که در حوزه وزارت نیرو، مدیریت و کنترل برداشت از منابع آب زیرزمینی، در بخش جهاد کشاورزی، ساماندهی مصرف آب و نصب کنتورهای کنترلی و در حوزه آبخیزداری، اجرای اقدامات پیشگیرانه برای مهار سیلاب، ذخیره آب و افزایش نفوذ آب به زمین (تزریق مصنوعی) مورد توجه قرار گرفته است.»
دیدهبان ایران؛ پریسا هاشمی: مسأله کمآبی از مرز بحران گذشته است و دولت در شرایط اضطرار، به اجبار قطعی یا محدودسازی مصرف آب را انتخاب میکند. این بحران نهتنها حوزههای بهداشتی، شرب، کشاورزی و صنعت را تهدید میکند، بلکه به فرونشستهایی تبدیل شده است که ایران را ریش ریش میکنند. فرونشست زمین در ایران دیگر یک هشدار علمی یا یک بحران بالقوه نیست؛ بلکه پدیدهای است که از مرز بحران عبور کرده و اکنون به یک فاجعه تمامعیار محیطزیستی و زیرساختی تبدیل شده است. آنچه امروز در دشتهای مرکزی، حاشیه کلانشهرها و اراضی کشاورزی کشور رخ داده، نتیجه دههها برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی، مدیریت ناپایدار سرزمین و نادیده گرفتن هشدارهای مکرر علمی بوده است.
فرونشست، فرآیندی خاموش، تدریجی و برگشتناپذیر که زمین را میبلعد، بیآنکه صدایی داشته باشد. فرونشست به زبان ساده، نشست تدریجی یا ناگهانی سطح زمین بر اثر تخلیه لایههای زیرین، بهویژه آبخوانهاست. اما در ایران، این پدیده ابعادی کمسابقه پیدا کرده است. براساس گزارشهای رسمی و دادههای منتشرشده از سوی سازمان زمینشناسی و مراکز پژوهشی، نرخ فرونشست در بسیاری از دشتهای کشور چندین برابر سطح بحرانی طبق معیارهای جهانی است. در حالی که معیار نگرانکننده فرونشست در جهان حدود ۴ سانتیمتر در سال تلقی میشود، ایران در برخی مناطق با ارقامی تا ۳۰ و حتی ۳۶ سانتیمتر در سال مواجه است؛ اعدادی که عملاً به معنای فروپاشی تدریجی سرزمین است.
استان تهران بهویژه در جنوب و جنوبغربی پایتخت، در صدر فهرست مناطق بحرانی فرونشست زمین قرار دارد. در دشتهای شهریار، ورامین و اسلامشهر، نرخ فرونشست سالانه ۲۵ تا ۳۶ سانتیمتر گزارش شده است. این نشستها مستقیماً زیر پای میلیونها نفر رخ میدهد و آثار آن را میتوان در ترکهای عمیق زمین دید و حتماً آسیب خود را به خطوط مترو، جادهها، خطوط لوله گاز و آب و حتی ساختمانهای مسکونی وارد میکند. این یعنی تهران بهعنوان پایتخت سیاسی و اقتصادی کشور، اکنون بر بستری ناپایدار ایستاده است.
استان اصفهان نیز نمونهای دیگر از پیوند بحران آب و فرونشست زمین است. خشک شدن زایندهرود و افت شدید سطح آبهای زیرزمینی، دشت اصفهان - برخوار را به یکی از کانونهای اصلی فرونشست تبدیل کرده است. نرخ نشست زمین در این منطقه ۱۵ تا ۱۸ سانتیمتر در سال اعلام شده؛ عددی که آثار آن بهوضوح در ترکخوردگی زمینهای کشاورزی، آسیب به بناهای تاریخی و تهدید زیرساختهای شهری اصفهان قابل مشاهده است. برخی کارشناسان هشدار دادهاند که ادامه این روند میتواند به تخریب غیرقابل جبران آثار تاریخی ثبتشده جهانی منجر شود.
در استان کرمان بهویژه در دشتهای رفسنجان و زرند، فرونشست با نرخهایی تا ۳۰ سانتیمتر در سال گزارش شده است. این استان که سالها با کشاورزی آببر و برداشت بیضابطه از چاههای عمیق اداره شده است، اکنون تاوان این سیاستها را با از دست رفتن زمینهای حاصلخیز و افزایش خطرات ژئوتکنیکی میپردازد. استان یزد هم وضعیت مشابهی دارد؛ جایی که نرخ فرونشست در برخی دشتها به ۲۰ تا ۲۲ سانتیمتر در سال رسیده و به تهدیدی جدی برای بافت شهری و تاریخی این استان کویری تبدیل شده است.
خراسان رضوی هم از این فاجعه در امان نمانده است. نرخ فرونشست سالانه دشت مشهد، یکی از پرجمعیتترین مناطق کشور، ۲۰ تا ۲۵ سانتیمتر اعلام شده است. این موضوع نهتنها زیرساختهای شهری، بلکه امنیت خطوط ریلی، فرودگاهی و شبکههای حیاتی این کلانشهر را با مخاطرات پنهان اما جدی مواجه کرده است. استانهای فارس، قزوین، سمنان و همدان نیز هر یک با نرخهایی بین ۱۰ تا ۱۷ سانتیمتر در سال در زمره مناطق بسیار پرخطر از نظر فرونشست زمین قرار دارند.
مشکل فرونشست صرفاً نشست زمین نیست؛ بلکه این پدیده زنجیرهای از پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و محیطزیستی را بهدنبال دارد؛ از نابودی دائمی آبخوانها ـ که حتی با بارشهای سنگین نیز احیا نمیشوند ـ تا کاهش امنیت غذایی، مهاجرت اجباری، افزایش خسارات زیرساختی و بالا رفتن ریسک بلایای ثانویه. یکی دیگر از مهمترین پیامدهای اسفبار این است که زمینِ فرونشسته، دیگر توان نگهداری آب را در دل خود ندارد و این یعنی تشدید خشکسالی حتی در سالهای پربارش. آنچه این فاجعه را عمیقتر میکند، ماهیت برگشتناپذیر آن است. برخلاف بسیاری از بحرانهای محیطزیستی، فرونشست پس از وقوع، قابل جبران نیست و خلأ ایجادشده در لایههای زیرین، باعث وارد شدن خسارات همیشگی به زمینی میشود که دچار فرونشست شده است. با این حال، سیاستگذاریها همچنان با سرعتی پایین، جزیرهای و در بسیاری موارد، انکاری است. هشدارها داده شده و اعداد اعلام شده است و ترکها هر روز عمیقتر میشوند، اما اقدامات مؤثر و هماهنگ هنوز به سطح لازم برای مقابله با تهدیدات موجود نرسیده است.
ایران امروز بر سر یک دو راهی تاریخی ایستاده است؛ یا با اصلاح جدی الگوی مصرف آب، توقف برداشتهای غیرمجاز و بازنگری در توسعه ناپایدار، سرعت این فاجعه را مهار کند، یا ناچار است نظارهگر فرورفتن تدریجی سرزمین باشد. اکنون فرونشست زمین در کشورمان، دیگر یک مسأله محلی یا فنی نیست؛ این پدیده، نشانهای آشکار از بحران حکمرانی منابع و زنگ خطری برای آینده زیستپذیری کشور است.
طرح «کنترل فرونشست و کاهش اثرات آن در کشور» یک دستورالعمل ملی است
سید محمد آقامیری، رئیس کمیته عمران و زیرساخت شورای شهر تهران که در سالهای اخیر بهصورت جدی مشغول پیگیری لایحه ارسالی با عنوان «کنترل فرونشست و کاهش اثرات آن در کشور» از سوی شورای عالی استانها است، در تشریح آخرین وضعیت بررسی این طرح در مجلس به خبرنگار دیدهبان ایران گفت: «این طرح پس از طی مراحل گسترده کارشناسی و اخذ نظرات دستگاههای اجرایی مرتبط، بهزودی در نوبت طرح در صحن علنی مجلس شورای اسلامی قرار میگیرد.»
او با اشاره به روند بررسی طرح کنترل فرونشست زمین، افزود: «این طرح در یکی از کمیتههای زیرمجموعه کمیسیون کشاورزی و محیطزیست مجلس و با حضور نمایندگان دستگاههای مختلف از جمله وزارت کشور، وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت راه و شهرسازی، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، سازمان حفاظت محیطزیست، سازمان نقشهبرداری کشور و سازمان زمینشناسی مورد بررسی قرار گرفت. پس از اخذ نظرات دستگاهها و ارائه آنها به مرکز پژوهشهای مجلس، متن طرح با در نظر گرفتن دیدگاههای کارشناسی تکمیل شد و در جلسات حضوری متعدد بهصورت خطبهخط تایید و جمعبندی شد و اکنون برای کسب نظر نهایی در کمیسیون تخصصی آماده است.»
رئیس کمیته عمران و زیرساخت شورای شهر تهران خاطرنشان کرد: «براساس برنامهریزی انجامشده، این طرح در آینده نزدیک در کمیسیون تخصصی با حضور نماینده ارائهدهنده مطرح خواهد شد و پس از تصویب، برای بررسی در هیأت تطبیق و سپس طرح در صحن علنی مجلس بهعنوان یک طرح قانونی ارسال میشود.»
آقامیری با تأکید بر ماهیت راهبردی این طرح افزود: «طرح کنترل فرونشست و کاهش اثرات آن در کشور، یک دستورالعمل جامع و ملی است که در آن پیشبینی شده که پس از تشکیل «کارگروه ملی فرونشست»، چارچوب وظایف و مسئولیتهای همه دستگاههای مرتبط بهصورت شفاف مشخص و ابلاغ شود.»
او گفت: «براساس این طرح، کارگروه ملی فرونشست با مسئولیت وزیر کشور تشکیل میشود که از طریق کمیتههای تخصصی، وظایف دستگاهها را نهایی و ابلاغ میکند و استانداران سراسر کشور نیز بهعنوان مسئولان اجرای این ضوابط در سطح استانها تعیین میشوند.»
رئیس کمیته عمران و زیرساخت شورای شهر تهران با اشاره به راهکارهای پیشبینیشده در طرح کنترل فرونشست زمین، گفت: «در این طرح برای هر یک از دستگاههای اجرایی، مأموریتهای مشخصی تعریف شده است؛ بهگونهای که در حوزه وزارت نیرو، مدیریت و کنترل برداشت از منابع آب زیرزمینی، در بخش جهاد کشاورزی، ساماندهی مصرف آب و نصب کنتورهای کنترلی و در حوزه آبخیزداری، اجرای اقدامات پیشگیرانه برای مهار سیلاب، ذخیره آب و افزایش نفوذ آب به زمین (تزریق مصنوعی) مورد توجه قرار گرفته است.»
آقامیری همچنین با اشاره به نقش پیشبینی شده برای مدیریت شهری در این طرح، گفت: «در حوزه شهرداریها، اصلاح ضوابط نقشههای ساختمانی، احیای چاههای جذبی در پروژههای مسکونی و افزایش بازچرخانی آب پیشبینی شده است تا بخشی از آب مصرفی مجدداً به سفرههای زیرزمینی تزریق و به احیای آبخوانها کمک شود.»
او در پایان تأکید کرد: «برخی تکالیف پیشنهادی برای دستگاهها که در جلسات اخیر مورد بازنگری قرار گرفت، در جلسه نهایی حذف و مقرر شد پس از بررسی مجدد، در صورت تصویب، بهصورت اصلاحشده ارائه شود؛ از این رو، در متن فعلی از اشاره قطعی به این موارد خودداری شده است.»
منبع: دیدهبان ایران