چهارمین سالگرد جیمز وب؛ ناسا تصویری شگفتانگیز از صحنه برخوردی کیهانی منتشر کرد
ژوئیه ۲۰۲۶، چهارمین سالگرد آغاز بهکار رسمی تلسکوپی است که با دید فروسرخ خود، کیهان را به شیوهای که قبلاً هرگز سابقه نداشته، رصد کرده است.
به گزارش سایت دیدبان ایران، چهار سال پیش در ژوئیه ۲۰۲۱، تصاویر تلسکوپ فضایی جیمز وب ناسا برای نخستین بار در دسترس عموم قرار گرفتند؛ رویدادی که آغازگر دورهای تازه در اخترشناسی محسوب میشد. ناسا اکنون برای گرامیداشت چهارمین سالگرد آغاز به کار قدرتمندترین تلسکوپ فضایی خود، تصویری خیرهکننده از کهکشانی با شکل عجیب به نام «قنطورس A» منتشر کرده است.
قنطورس A که حدود ۱۱ میلیون سال نوری از ما فاصله دارد، ساختار غیرمعمول خود را مدیون برخورد با کهکشانی دیگر در حدود دو میلیارد سال پیش است. این ادغام مقدار فراوانی گاز و غبار در اختیار قنطورس A قرار داد؛ موادی خام که برای شکلگیری سنگین ستارهها ضروری هستند. این رویداد همچنین سیاهچاله کلانجرم مرکز کهکشان را با حجم زیادی از همین ماده تغذیه کرد و به آن نیرو بخشید تا ناحیه مرکزی درخشان و پرتلاطمی به نام هسته فعال کهکشانی (AGN) بهوجود آورد؛ جایی که فوارههای قدرتمند و پرسرعت پلاسما از سیاهچاله به بیرون پرتاب میشوند.
هرچند کهکشان قنطورس A نسبت به بسیاری از کهکشانهای آغازینی که جیمز وب درطول چهار سال فعالیت خود بررسی کرده، بسیار به ما نزدیکتر است، این به معنای اهمیت کمتر آن نیست. در واقع، جیمز وب با دید فروسرخ فوقالعاده حساس خود توانسته است به قلب و سازوکارهای درونی قنطورس A نگاهی بیندازد؛ کاری که هیچ تلسکوپ دیگری پیشتر قادر به انجامش نبوده است.
شان دومگال-گلدمن، مدیر بخش اخترفیزیک در مقر ناسا در واشنگتن، در بیانیهای گفت: «هیچ تلسکوپی بهتنهایی نمیتواند تمام داستان را بازگو کند. کشفیات به مرور زمان روی هم ساخته میشوند و رصدخانههای جدید بر پایههایی که مأموریتهای پیشین بنا کردهاند، گسترش مییابند. جیمز وب قدرتمندترین گام رو به جلو تاکنون است و پنجرهای به سوی طول موجها و جزئیاتی باز میکند که پیش از این هرگز در دسترس نبودند.»
همین توانایی بیسابقه، به اخترشناسان امکان میدهد ساختارها و فرایندهایی را بررسی کنند که تلسکوپهای دیگر قادر به دیدنشان نبودند.
کلید دستیابی جیمز وب به این چشمانداز جدید از کهکشان قنطورس A، دید فروسرخ قدرتمند این تلسکوپ فضایی است. غبار غلیظی که در قلب این کهکشان تجمع یافته است، مانع از عبور نور مرئی میشود؛ همان نوری که تلسکوپ فضایی هابل پیشتر برای مطالعهی این کهکشان به آن اتکا میکرد. بااینحال، نور فروسرخ میتواند بهراحتی از میان لایههای متراکم گاز و غبار عبور کند.
تلسکوپ فضایی اسپیتزر که اکنون بازنشسته شده است، پیشتر قنطورس A را در نور فروسرخ بررسی کرده بود، اما هرچند میتوانست ساختارهای بزرگتر کهکشان را تفکیک کند، توان رصدی لازم برای تشخیص ستارههای منفرد و جزئیات ظریفتر را نداشت.
اما اکنون جیمز وب توانسته است با استفاده از «میری» (ابزار فروسرخ میانی) و «نیرکم» (دوربین فروسرخ نزدیک)، قنطورس A را بهطرز بیسابقه مطالعه کند. بااینحال، هنوز رازهای حلنشدهای درباره این ساختار وجود دارد.
برای نمونه، در تصویر میری از قنطورس A، در کنار نواحی درخشان ستارهزایی که محل تولد ستارههای جدید هستند و گاز و غبار را به محیط اطراف خود پرتاب میکنند، ویژگی جالبی به شکل حرف S دیده میشود. دانشمندان هنوز نمیدانند این ساختار چگونه شکل گرفته و آیا سیاهچاله فعال در قلب قنطورس A نقشی در ایجاد آن داشته است یا خیر.
تصاویر جیمز وب از قنطورس A اطلاعات زیادی درباره نقشی که سیاهچاله مرکزی این کهکشان در شکلدهی ریختشناسی آن دارد، آشکار کردهاند. برای مثال، این تلسکوپ توانسته است گاز یونیده پرسرعتی را مشاهده کند که بر اثر فعالیت سیاهچاله به سمت بیرون رانده میشود. دادههای جیمز وب همچنین هیدروژن مولکولی گرمتر را در قرص پیچخورده و در حال چرخش نزدیک مرکز قنطورس A آشکار کردهاند.
این دادهها نشان میدهند که چگونه سیاهچاله مرکزی یک کهکشان میتواند با متراکمکردن گاز و غبار، دورههایی از شکلگیری شدید ستارهها را آغاز کند؛ اما همچنین نشان میدهند که چگونه این غولهای کیهانی میتوانند تولد ستارهها را متوقف کنند و با پاکسازی مواد خام مورد نیاز برای شکلگیری ستاره، کهکشان میزبان خود را خاموش کنند.
به لطف جیمز وب، دانشمندان اکنون در حال ساختن تاریخ کیهانی جامعتری از قنطورس A هستند؛ کشفیاتی که میتوانند برای دیگر کهکشانها نیز به کار گرفته شوند تا تصویر بهتری از چگونگی تکامل جهان به دست آید. به امید چهار سال دیگر از کشفیات کیهانی.