النینو چیست، چگونه شکل میگیرد و چه تاثیری بر اقلیم دنیا و ایران میگذارد؟
از سیلهای ویرانگر تا خشکسالیهای طولانی، النینو میتواند آبوهوای مناطق مختلف جهان را به دو سوی کاملاً متفاوت ببرد آبهای گرم اقیانوس آرام استوایی با سرعتی کمسابقه درحال شکلدادن به یکی از قویترین النینوهای ثبتشده هستند؛ پدیدهای که آثارش میتواند از بارش و خشکسالی تا کشاورزی، شیلات، منابع آب و اقتصاد جهانی احساس شود.
به گزارش سایت دیدبان ایران، از سیلهای ویرانگر تا خشکسالیهای طولانی، النینو میتواند آبوهوای مناطق مختلف جهان را به دو سوی کاملاً متفاوت ببرد
آبهای گرم اقیانوس آرام استوایی با سرعتی کمسابقه درحال شکلدادن به یکی از قویترین النینوهای ثبتشده هستند؛ پدیدهای که آثارش میتواند از بارش و خشکسالی تا کشاورزی، شیلات، منابع آب و اقتصاد جهانی احساس شود.
النینو هزاران کیلومتر دورتر از ایران و در اقیانوس آرام آغاز میشود، اما اثر آن به همان منطقه محدود نمیماند. تغییر دمای سطح اقیانوس میتواند گردش جو در مقیاس سیارهای را جابهجا کند و در نتیجه احتمال بارش شدید، خشکسالی، زمستانهای گرم و حتی تغییر فعالیت توفانهای حارهای را در نقاط مختلف جهان بالا یا پایین ببرد.
النینوی ۲۰۲۶ نیز تا اینجا مسیری عادی را طی نکرده است. سازمان ملی اقیانوسی و جوی ایالات متحده در تازهترین ارزیابی خود در ۱۳ اوت اعلام کرد این پدیده در حال تقویت است و احتمال اینکه طی پاییز و زمستان ۲۰۲۶-۲۰۲۷ به سطح «بسیار قوی» برسد، بیش از ۹۰ درصد است. این سازمان حتی برای سهماهه اکتبر تا دسامبر، احتمال ۶۹ درصدی ثبت رویدادی قویتر از تمام النینوهای ثبتشده از سال ۱۹۵۰ تاکنون در نظر گرفته است.
النینو بخشی از چرخه بزرگتری به نام «نوسان جنوبی النینو» یا ENSO است. برای بررسی آن، یکی از مهمترین مناطق اقیانوس آرام، ناحیهای موسوم به Niño 3.4 در بخش مرکزی-شرقی اقیانوس آرام استوایی است.
در شرایط معمول، بادهای تجارتی از شرق به غرب میوزند و آب گرم سطحی را به سمت اندونزی و غرب اقیانوس آرام میرانند. در جریان النینو، این بادها ضعیف میشوند و آب گرم بیشتری در مرکز و شرق اقیانوس باقی میماند.
تغییر فقط به چند درجه گرمترشدن آب محدود نیست. همانطور که وایرد توضیح میدهد، محل تشکیل ابرها و بارشهای سنگین استوایی نیز جابهجا میشود و همراه آن، الگوهای باد و فشار هوا در ارتفاعات تغییر میکنند. همین زنجیره باعث میشود اثر النینو در نقاطی بسیار دور از اقیانوس آرام دیده شود.
اداره ملی جوی اقیانوسی ایالات متحده در پایش فعلی ENSO از شاخص نسبی Niño 3.4 یا RONI استفاده میکند. عبور این شاخص از ۰٫۵ درجه سانتیگراد همراه با نشانههای جوی سازگار، بیانگر شکلگیری شرایط النینو است. برای آنکه یک رویداد در سوابق تاریخی بهعنوان یک دوره کامل النینو طبقهبندی شود، این آستانه باید در دستکم پنج دوره سهماهه همپوشان حفظ شود.
اثر النینو در همهجا یکسان نیست. جنوبغرب ایالات متحده معمولاً شانس بیشتری برای بارندگی زمستانی دارد، درحالیکه در اندونزی احتمال خشکسالی افزایش پیدا میکند. بخشهایی از جنوب آفریقا نیز ممکن است خشکتر شوند و فصل توفانهای آتلانتیک معمولاً فعالیت کمتری داشته باشد.
همین تفاوتهای منطقهای باعث میشود نتوان النینو را ذاتاً یک پدیده «خوب» یا «بد» دانست. بارندگی بیشتر ممکن است به منطقهای گرفتار خشکسالی کمک کند، اما اگر مقدار یا سرعت بارش بیش از ظرفیت رودخانهها، سدها و خاک باشد، همان بارندگی میتواند به سیل تبدیل شود.
نمونه روشن آن ابرالنینوی ۱۹۸۲ تا ۱۹۸۳ بود. بارش برف سنگین در حوضه رودخانه کلرادو، همراه با گرمای بهاری و بارندگی، جریان رودخانه را به بیش از یکونیم برابر میانگین رساند. مخازن یکی پس از دیگری پر شدند و در سد هوور، آب پس از حدود چهار دهه دوباره از سرریز عبور کرد (سرریز سد بخشی از سازه سد است که وقتی سطح آب مخزن بیش از حد بالا میرود، آب اضافی را بهطور کنترلشده از سد عبور میدهد تا فشار خطرناک به بدنه سد وارد نشود.)
در سوی دیگر جهان، النینوی ۱۹۹۷ تا ۱۹۹۸ با یکی از شدیدترین خشکسالیهای چند دهه اخیر اندونزی همراه شد. رویداد ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴ نیز یکی از عوامل خشکسالی بسیار شدید در جنوب آفریقا بود که دهها میلیون نفر را به کمکهای بشردوستانه وابسته کرد.
ابرالنینو یا Super El Niño عنوان رسمی هواشناسی نیست. این عبارت معمولاً برای النینوهای بسیار شدیدی به کار میرود که ناهنجاری دمای سطح آب در منطقه کلیدی اقیانوس آرام به حدود ۲ درجه سانتیگراد یا بیشتر میرسد.
رویدادهای ۱۹۸۲-۱۹۸۳، ۱۹۹۷-۱۹۹۸ و ۲۰۱۵-۲۰۱۶ از نمونههای مشهور النینوهای بسیار قوی هستند. درباره قرارگرفتن برخی رویدادهای دیگر در این دسته نیز بسته به شاخص و روش اندازهگیری اختلاف وجود دارد.
نکته مهمتر این است که شدت النینو مستقیماً شدت تمام پیامدهای محلی آن را تعیین نمیکند. حتی سازمان ملی اقیانوسی و جوی ایالات متحده هم تأکید میکند که النینوی بسیار قوی، احتمال مشاهده الگوهای معمول مرتبط با این پدیده را افزایش میدهد، اما وقوع آنها را تضمین نمیکند.
سرعت گرمشدن اقیانوس آرام در سال ۲۰۲۶ یکی از دلایل توجه ویژه دانشمندان است. برخلاف النینوی ۲۰۱۵ که از شرایط نسبتاً گرم آغاز شد، اقیانوس آرام در ابتدای سال ۲۰۲۶ هنوز از یک دوره سرد و نزدیک به لانینیا خارج میشد.
بااینحال، طی چند ماه تغییر بسیار سریعی رخ داد. دادههای سازمان ملی اقیانوسی و جوی ایالات متحده نشان میدهند النینو در تابستان بهوضوح تقویت شده و در ژوئیه ناهنجاری دمایی منطقه Niño 3.4 به حدود ۱٫۴ درجه سانتیگراد رسیده بود.
پیشبینیهای مؤسسه برکلی ارث نشان میدهد النینو ممکن است در ماههای آینده بسیار قویتر شود. براساس میانگین پیشبینی ۱۴ مدل اقلیمی، دمای سطح آب در منطقه Niño 3.4 ممکن است در اوج النینو تا حدود ۳٫۶ درجه سانتیگراد بالاتر از حد معمول یعنی حدود ۰٫۸ درجه بیشتر از رکورد النینوی ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۶ برسد. در حدود ۹۱ درصد از شبیهسازیهای انجامشده نیز شدت النینوی امسال از رکورد قبلی فراتر میرود.
بااینحال، عدد ۳٫۶ درجه نکته مهمی در خود دارد: بخشی از این افزایش دما به گرمترشدن کلی اقیانوسهای جهان مربوط میشود و فقط ناشی از النینو نیست. اگر اثر این گرمایش بلندمدت را از محاسبات کنار بگذاریم، شدت پیشبینیشده النینو به حدود ۳٫۱ درجه میرسد که باز هم در صورت تحقق، رکورد تازهای خواهد بود. برکلی ارث احتمال شکستهشدن رکورد قبلی با این روش محاسبه را حدود ۷۷ درصد برآورد کرده است.
پژوهشگران نیز درباره قطعیت این پیشبینی هشدار میدهند. مدلها در حال پیشبینی شرایطی هستند که نمونه مشابهی با این شدت در دادههای مدرن مشاهده نشده و هرچه پیشبینی از محدوده تجربهشده دورتر شود، عدم قطعیت آن بیشتر میشود.
تغییر بارندگی و دما مستقیماً بر تولید محصولات کشاورزی، صید ماهی، انرژی، زیرساخت و زنجیره تأمین اثر میگذارد. پیامد اقتصادی نیز الزاماً با پایان النینو تمام نمیشود.
تجزیهوتحلیلهای انجامشده، النینوی ۱۹۹۷ تا ۱۹۹۸ در مجموع حدود ۵٫۷ تریلیون دلار به اقتصاد جهانی زیان وارد کرد. این عدد فقط خسارتهای مستقیم ناشی از سیل و خشکسالی را شامل نمیشود، بلکه کاهش رشد اقتصادی در سالهای بعد را هم در نظر میگیرد.
شیلات یکی از بخشهایی است که میتواند سریعتر آسیب ببیند. گرمشدن آبهای سطحی و تغییر جریانهای اقیانوسی، بالاآمدن آب سرد و غنی از مواد مغذی از اعماق را مختل میکند و در نتیجه زنجیره غذایی دریایی در بعضی مناطق تغییر میکند. کشاورزی نیز بسته به اینکه یک منطقه با خشکسالی، گرما یا بارندگی بیش از حد روبهرو شود، میتواند با کاهش تولید مواجه شود.
اثر النینو بر ایران بسیار پیچیدهتر از مناطقی مانند سواحل آمریکای جنوبی است. فاصله زیاد ایران از اقیانوس آرام باعث میشود سیگنال ENSO پس از عبور از چندین سامانه جوی و اقلیمی به منطقه ما برسد.
پژوهشهای انجامشده روی بارش ایران نشان میدهند در بعضی سالهای النینو، بهویژه طی ماههای پاییز و زمستان، احتمال افزایش بارندگی در بخشهایی از کشور بیشتر میشود. مطالعهای تازه بر دادههای ۹۸ ایستگاه هواشناسی ایران نشان داده است ارتباط بارش با النینو در ماههای اکتبر، نوامبر و دسامبر در مناطقی از زاگرس، البرز و بخشهای مجاور فلات مرکزی قویتر است. درمقابل، این ارتباط در جنوب و شمال ساحلی، شمال آذربایجان، خوزستان، دشت لوت و جنوبشرق کشور ضعیفتر گزارش شده است.
بررسیها نشان داده است رابطه النینو با میزان بارندگی در ایران ساده و ثابت نیست و در بسیاری از مناطق حتی ضعیف است. الگوهای جوی دیگری، مانند نوسان اطلس شمالی و دوقطبی اقیانوس هند، همراه با مسیر رودبادها، سامانههای بارشی مدیترانهای و سودانی و حتی ناهمواریهای ایران میتوانند اثر النینو را بیشتر، کمتر یا حتی بیاثر کنند.
پژوهش دیگری درباره جنوبغرب آسیا نیز در شبیهسازیهای اقلیمی خود بارش زمستانی نسبتاً بیشتر را در بیشتر منطقه طی سالهای النینو نشان میدهد، هرچند شمالشرق ایران یکی از استثناهاست. پژوهشگران همزمان تأکید میکنند که ارتباط ENSO با اقلیم منطقه در جهانی گرمتر خطی و ساده نیست.
این از شکلگیری یک النینوی بسیار قوی نمیتوان نتیجه گرفت که پاییز و زمستان ۱۴۰۵ ایران الزاماً پربارش خواهد بود. النینو فقط یکی از عواملی است که احتمال برخی الگوهای جوی را تغییر میدهد و برای پیشبینی بارش ایران باید همزمان وضعیت اقیانوس هند، دریای مدیترانه، رودبادها و دیگر الگوهای دورپیوندی نیز بررسی شوند.
در سوی مقابل النینو، لانینیا قرار دارد. در این مرحله، بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی سردتر از حد معمول میشود و گردش جو نیز در جهت متفاوتی تغییر میکند.
بسیاری از اثرهای معمول لانینیا در جهت مخالف النینو هستند: اندونزی اغلب بارندگی بیشتری دریافت میکند، احتمال فعالیت توفانهای آتلانتیک بالا میرود و بخشهایی از جنوبغرب آمریکا خشکتر میشوند.
اما در سال ۲۰۲۶ فعلاً صحبت از لانینیا نیست. سازمان ملی اقیانوسی و جوی ایالات متحده انتظار دارد النینوی کنونی تا بهار ۲۰۲۷ در نیمکره شمالی ادامه پیدا کند و پیش از آن نیز احتمالاً در ماههای پایانی ۲۰۲۶ به اوج خود برسد.
اگر پیشبینیها محقق شوند، جهان در ماههای پیش رو با یکی از شدیدترین نمونههای النینو در دوره اندازهگیری مدرن روبهرو خواهد شد. بااینحال، رکوردشکنی احتمالی در اقیانوس آرام به این معنا نیست که میتوان وضعیت هوا در هر کشور را از همین حالا با قطعیت تعیین کرد. النینو بیش از آنکه پیشبینی مشخصی برای هر نقطه جهان باشد، عاملی است که احتمال رخدادن برخی سناریوهای اقلیمی را تغییر میدهد.