طاعون ریوی چیست؟ علائم، راه‌های انتقال، پیشگیری و درمان

طاعون ریوی یکی از شدیدترین و خطرناک‌ترین شکل‌های بیماری طاعون است که در اثر عفونت ریه‌ها با باکتری «یرسینیا پستیس» ایجاد می‌شود و می‌تواند از طریق قطرات تنفسی از فردی به فرد دیگر منتقل شود. این بیماری بدون درمان سریع می‌تواند در مدت کوتاهی کشنده باشد؛ بااین‌حال، برخلاف تصور رایج، طاعون امروزه با آنتی‌بیوتیک‌های مناسب درمان‌شدنی است.

نام طاعون در روزهای اخیر و در پی مرگ کارمند جوان یک مؤسسه پژوهشی ضدطاعون در سیبری روسیه خبرساز شده است. مقام‌های روسی علت مرگ این زن را «ذات‌الریه با علت نامشخص» اعلام کرده‌اند و گزارش‌های مربوط به ابتلا به طاعون ریوی هنوز به‌طور رسمی تأیید نشده است. سازمان جهانی بهداشت (WHO) نیز در ۶ اکتبر اعلام کرد که تاکنون نشانه‌ای از بیماری در افراد تحت نظر مشاهده نشده است.

اما طاعون ریوی دقیقاً چیست، چه علائمی دارد، چگونه منتقل می‌شود و چرا درمان سریع آن اهمیت زیادی دارد؟

طاعون یک بیماری عفونی باکتریایی است که عامل ایجاد آن یرسینیا پستیس است؛ باکتری‌ای که به‌طور طبیعی در برخی پستانداران کوچک و کک‌های آن‌ها وجود دارد. انسان معمولاً از طریق گزش کک آلوده، تماس مستقیم با بافت یا مایعات بدن حیوان آلوده یا در مورد طاعون ریوی، از طریق استنشاق ذرات تنفسی آلوده به باکتری مبتلا می‌شود.

طاعون در انسان به‌طور کلی به سه شکل اصلی دیده می‌شود:

طاعون ریوی می‌تواند اولیه باشد؛ یعنی فرد به‌طور مستقیم با استنشاق ذرات آلوده به باکتری مبتلا شود، یا ثانویه باشد؛ یعنی عفونت ابتدا به شکل خیارکی یا سپتی‌سمیک ایجاد شود و سپس به ریه‌ها گسترش پیدا کند.

طاعون ریوی نادرترین اما شدیدترین شکل طاعون محسوب می‌شود. سازمان جهانی بهداشت آن را «شدیدترین» شکل بیماری معرفی می‌کند و هشدار می‌دهد که در صورت درمان‌نشدن، می‌تواند بسیار سریع کشنده شود.

تفاوت مهم طاعون ریوی با طاعون خیارکی در امکان انتقال مستقیم بین انسان‌ها است.

فرد مبتلا به طاعون ریوی، به‌خصوص در مراحل پیشرفته بیماری، هنگام سرفه می‌تواند ذرات تنفسی حاوی یرسینیا پستیس را وارد محیط کند. فرد دیگری که در تماس نزدیک با بیمار قرار دارد ممکن است این ذرات را استنشاق کند و به طاعون ریوی مبتلا شود.

بااین‌حال، انتقال هوابرد به معنای آن نیست که طاعون ریوی مانند آنفلوانزا یا کووید به‌سادگی در جامعه منتشر می‌شود. خطر انتقال عمدتاً در تماس نزدیک و طولانی با فرد مبتلا، به‌ویژه در مراحل پیشرفته بیماری افزایش می‌یابد. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) می‌گوید خطر انتقال در حدود ۲۰ تا ۲۴ ساعت نخست بیماری نسبتاً پایین است و با پیشرفت بیماری و افزایش باکتری در ترشحات تنفسی بیشتر می‌شود.

طاعون ریوی همچنین می‌تواند از حیوان به انسان منتقل شود؛ برای مثال، تماس نزدیک با برخی حیوانات آلوده یا ترشحات تنفسی آن‌ها می‌تواند خطر ابتلا را افزایش دهد.

طاعون ریوی معمولاً با علائم ناگهانی و شدید شروع می‌شود. دوره نهفتگی آن کوتاه است و CDC معمولاً آن را حدود ۱ تا ۳ روز گزارش می‌کند. WHO نیز هشدار می‌دهد که علائم در برخی موارد می‌توانند حتی حدود ۲۴ ساعت پس از آلودگی ظاهر شوند.

علائم اولیه طاعون ریوی می‌توانند شامل موارد زیر باشد:

پس از آن، علائم تنفسی به‌سرعت ظاهر می‌شوند؛ ازجمله:

در مراحل شدیدتر ممکن است عوارضی مانند افت فشار خون، نارسایی تنفسی و عفونت گسترده خون نیز ایجاد شود.

علائم اولیه طاعون ریوی می‌تواند با بیماری‌های شایع‌تری مانند آنفلوانزا یا انواع دیگر ذات‌الریه شباهت داشته باشد

نکته مهم این است که طاعون ریوی لزوماً با غدد لنفاوی متورم و دردناک همراه نیست؛ بنابراین نبود تورم شدید ناشی از عفونت به‌معنای ردشدن احتمال طاعون نیست. این ویژگی یکی از تفاوت‌های مهم طاعون ریوی با شکل خیارکی بیماری است.

از طرف دیگر، علائم اولیه طاعون ریوی می‌تواند با بیماری‌های شایع‌تری مانند آنفلوانزا یا انواع دیگر ذات‌الریه شباهت داشته باشد. به همین دلیل، تشخیص فقط براساس علائم امکان‌پذیر نیست و سابقه تماس و آزمایش‌های تخصصی اهمیت زیادی دارند.

پزشک هنگام بررسی بیمار، علاوه بر علائم، به سابقه سفر، تماس با حیوانات یا افراد مبتلا، احتمال گزش کک و حضور در مناطق دارای موارد طاعون توجه می‌کند.

برای تأیید تشخیص ابتلا به طاعون ریوی، نمونه‌هایی از بدن بیمار در آزمایشگاه بررسی می‌شوند. بسته به وضعیت بیمار، این نمونه‌ها می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

هدف اصلی، شناسایی یرسینیا پستیس با روش‌هایی مانند کشت، بررسی میکروسکوپی یا آزمایش‌های مولکولی است.

با وجود اهمیت آزمایش، پزشکان در صورت وجود احتمال جدی طاعون نباید شروع درمان را تا آماده‌شدن نتیجه آزمایش به تأخیر بیندازند. CDC به صراحت توصیه می‌کند که پس از گرفتن نمونه‌های مناسب، درمان آنتی‌بیوتیکی در صورت شک بالینی آغاز شود.

درمان اصلی طاعون ریوی، آنتی‌بیوتیک است. شدت بیماری باعث می‌شود زمان شروع درمان اهمیت بسیار زیادی داشته باشد.

داروهایی مانند جنتامایسین، برخی فلوروکینولون‌ها و داکسی‌سایکلین از گزینه‌های مورد استفاده برای درمان طاعون هستند و انتخاب دارو به وضعیت بیمار، سن، بیماری‌های زمینه‌ای و شرایط بالینی بستگی دارد. استرپتومایسین نیز از داروهای شناخته‌شده در درمان طاعون است.

بیمار ممکن است در کنار آنتی‌بیوتیک به درمان حمایتی نیز نیاز داشته باشد؛ برای مثال اکسیژن‌درمانی، مایعات و مراقبت‌های بیمارستانی برای کنترل عوارض شدید بیماری.

اهمیت درمان سریع را نمی‌توان دست‌کم گرفت. WHO می‌گوید طاعون ریوی درمان‌نشده می‌تواند تنها ۱۸ تا ۲۴ ساعت پس از شروع علائم کشنده شود. در مقابل، اگر بیماری سریع تشخیص داده شود و درمان مناسب در همان مراحل اولیه آغاز شود، احتمال بهبودی بسیار بالا می‌رود.

به همین دلیل، در فردی که احتمال تماس با طاعون داشته و ناگهان دچار تب، سرفه، تنگی نفس یا درد قفسه سینه شده است، مراجعه فوری به مرکز درمانی اهمیت حیاتی دارد.

بله. در صورت مشکوک‌بودن یا تأیید طاعون ریوی، بیمار باید برای جلوگیری از انتقال بیماری از دیگران جدا شود و اقدامات احتیاطی مناسب برای جلوگیری از انتقال قطره‌ای انجام گیرد.

افرادی نیز که تماس نزدیک و درخورتوجهی با بیمار داشته‌اند، ممکن است تحت مراقبت پزشکی قرار بگیرند و در صورت تشخیص مواجهه پرخطر، آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه دریافت کنند. CDC برای افرادی که تماس نزدیک با بیمار مبتلا به طاعون ریوی داشته‌اند، پیشگیری دارویی پس از مواجهه را توصیه می‌کند؛ این دوره معمولاً هفت روز است.

در چنین شرایطی، تشخیص و پیگیری افراد در تماس با بیمار یکی از مهم‌ترین اقدامات برای جلوگیری از زنجیره انتقال است.

برای بیشتر مردم، خطر ابتلا به طاعون بسیار پایین است و اقدامات پیشگیرانه معمولاً فقط در مناطق دارای موارد بیماری یا هنگام تماس با حیوانات و افراد مبتلا اهمیت ویژه پیدا می‌کند.

تماس بدون محافظت با لاشه جوندگان یا سایر پستانداران آلوده می‌تواند فرد را در معرض باکتری یرسینیا پستیس قرار دهد. WHO توصیه می‌کند از تماس مستقیم با بافت‌ها و مایعات بدن حیوانات مشکوک اجتناب شود.

از آنجایی که کک‌ها مهم‌ترین ناقل طبیعی طاعون هستند، کاهش تماس با کک‌ها یکی از پایه‌های پیشگیری از بیماری است. استفاده از مواد دافع حشرات در مناطق پرخطر و کنترل کک در حیوانات خانگی می‌تواند مفید باشد.

در صورت وجود بیمار مشکوک یا تأییدشده، فاصله‌گرفتن از بیمار، استفاده از ماسک و رعایت بهداشت دست‌ها می‌تواند خطر انتقال را کاهش دهد. بیمار نیز باید طبق دستور کادر درمان ایزوله شود.

نگهداری مناسب مواد غذایی، حذف محل‌های تجمع زباله و پناهگاه‌های احتمالی جوندگان و جلوگیری از ورود آن‌ها به خانه از اقدامات مفید در مناطقی است که طاعون در حیات‌وحش وجود دارد.

واکسن‌های طاعون در گذشته ساخته شده‌اند؛ اما واکسیناسیون عمومی راهکار معمول پیشگیری از طاعون محسوب نمی‌شود. WHO در حال حاضر واکسیناسیون را برای عموم مردم توصیه نمی‌کند و آن را عمدتاً برای گروه‌های پرخطر، مانند برخی کارکنان آزمایشگاهی که به‌طور مداوم با یرسینیا پستیس سروکار دارند، در نظر می‌گیرد.

طاعون ریوی بخشی از همان بیماری باکتریایی است که در تاریخ به‌عنوان طاعون شناخته شده و عامل آن همچنان یرسینیا پستیس است؛ اما «مرگ سیاه» نامی تاریخی برای همه‌گیری بزرگ طاعون در قرن چهاردهم میلادی است، نه نام یک شکل خاص از بیماری.

در آن زمان، نبود آنتی‌بیوتیک و امکانات پزشکی مدرن باعث شد طاعون مرگ‌ومیر عظیمی ایجاد کند. امروز شرایط کاملاً متفاوت است: طاعون هنوز بیماری خطرناکی است، اما در صورت تشخیص زودهنگام و درمان مناسب، درمان‌شدنی است. WHO نیز تأکید می‌کند که آنتی‌بیوتیک‌ها در برابر باکتری طاعون مؤثرند.

در اواخر سپتامبر و اوایل اکتبر ۲۰۲۶، یک کارمند ۲۸ ساله در مؤسسه پژوهشی ضدطاعون در منطقه ایرکوتسک روسیه پس از ابتلا به نوعی ذات‌الریه با علت نامشخص درگذشت. گزارش‌های غیررسمی ادعا کردند که ممکن است بیماری وی دراثر حادثه در آزمایشگاه و تماس با باکتری طاعون رخ داده باشد، اما مقام‌های روسیه چنین حادثه‌ای را تأیید نکرده‌اند.

روسپوترب‌نادزور، نهاد نظارت بهداشتی روسیه، اعلام کرده است که در بررسی‌های انجام‌شده میکروارگانیسمی مرتبط با فعالیت حرفه‌ای این کارمند شناسایی نشده و وضعیت بهداشتی منطقه ایرکوتسک و شهرهای ایرکوتسک و شلخوف پایدار است. بااین‌حال، حدود ۲۰۰ نفر که ممکن بود در معرض عفونت قرار گرفته باشند، تحت پایش پزشکی یا اقدامات قرنطینه‌ای قرار گرفتند.

آنچه تاکنون گزارش شده، یک مورد مرگ مشکوک و در دست بررسی است، نه شیوع تأییدشده طاعون ریوی

در ۶ اکتبر، سازمان جهانی بهداشت اعلام کرد که روسیه افراد در تماس را شناسایی و تحت پایش قرار داده و هنوز هیچ نشانه‌ای از بیماری در افراد تحت نظر مشاهده نشده است. WHO همچنین اعلام کرده که در انتظار دریافت اطلاعات بیشتر از مقام‌های روسیه درباره علت مرگ کارمند ۲۸ ساله است.

این، در شرایط فعلی بهتر است از عبارت‌هایی مانند «شیوع طاعون ریوی در روسیه» با احتیاط استفاده شود. آنچه تاکنون گزارش شده، یک مورد مرگ مشکوک و در دست بررسی است، نه شیوع تأییدشده طاعون ریوی.

طاعون ریوی شدیدترین شکل طاعون است که در اثر عفونت ریه با یرسینیا پستیس ایجاد می‌شود. بیماری می‌تواند با تب، لرز، سردرد و ضعف شروع شود و خیلی سریع به سرفه، تنگی نفس، درد قفسه سینه و ذات‌الریه شدید منجر شود.

ویژگی مهم طاعون ریوی این است که برخلاف طاعون خیارکی، می‌تواند از انسان به انسان منتقل شود؛ بااین‌حال، انتقال آن معمولاً به تماس نزدیک با بیمار مبتلا، به‌خصوص در مراحل پیشرفته بیماری، نیاز دارد.

خبر خوب این است که طاعون برخلاف تصویری که از دوران «مرگ سیاه» در ذهن داریم، امروزه یک بیماری درمان‌پذیر است. تشخیص سریع و شروع فوری آنتی‌بیوتیک‌ها مهم‌ترین عامل نجات بیمار است. اگر فردی پس از تماس پرخطر با بیمار یا حیوان مشکوک دچار تب ناگهانی و علائم شدید تنفسی شود، نباید منتظر تشدید علائم بماند و باید فوراً به پزشک مراجعه کند.