مرگ یک فیل در باغ وحش، راز ساخت ابزارهای عصر یخبندان را آشکار کرد

مرگ یک فیل در باغ‌وحشی در آلمان، فرصتی غیرمنتظره برای باستان‌شناسان فراهم کرد تا یکی از فناوری‌های ۳۰هزار سال پیش را بازسازی کنند. پژوهشگران با استفاده از دنده‌های این فیل تلاش کردند ابزارهایی مشابه وسایلی بسازند که انسان‌های عصر یخبندان از استخوان ماموت تولید می‌کردند. نتیجه‌ی آزمایش نشان داد که ساخت این ابزارها به مهارت، شناخت ویژگی‌های استخوان و انتخاب روش مناسب نیاز داشته است.

به‌گزارش آی‌اف‌ال‌ساینس، باستان‌شناسان پیش‌تر در غارهای هوله فلس و گایسن‌کلوسترله در آلمان، ابزارهای متعددی ساخته‌شده از دنده‌ی ماموت کشف کرده بودند. قدمت این آثار به دوره‌ی گراوتی در عصر پارینه‌سنگی پسین بازمی‌گردد که حدود ۳۴هزار تا ۲۹هزار سال پیش جریان داشت.

بسیاری از این ابزارها برای صاف‌کردن و آماده‌سازی پوست حیوانات استفاده می‌شدند. بااین‌حال، باستان‌شناسان هنوز به‌درستی نمی‌دانستند انسان‌های آن دوران چگونه استخوان‌های بزرگ و سخت ماموت را به ابزارهایی ظریف و کاربردی تبدیل می‌کردند.

فرصت بررسی این پرسش پس از مرگ فیل ماده‌ای به نام مولی در باغ‌وحش ویلهلما در شهر اشتوتگارت فراهم شد. گروهی از پژوهشگران تصمیم گرفتند در کارگاهی آزمایشی، از دنده‌های این فیل برای بازسازی ابزارهای باستانی استفاده کنند.

آزمایش‌ها نشان داد که ساخت ابزارها به روش خاصی برای شکافتن استخوان نیاز داشته و استفاده از ابزارهای استخوانی بهتر از ابزارهای سنگی نتیجه می‌داده است

شرکت‌کنندگان در کارگاه آزمایشی ابتدا تلاش کردند دنده‌های فیل را مانند هیزم، از طول بشکافند. اما این روش نتیجه‌ای نداشت و استخوان‌ها به‌جای شکافته‌شدن منظم، ترک می‌خوردند و می‌شکستند. آن‌ها سرانجام دریافتند که برای ساخت ابزار باید روش متفاوتی به کار ببرند. به‌جای شکافتن یک‌باره‌ی استخوان، باید آن را به‌آرامی و مرحله‌به‌مرحله در امتداد طول دنده می‌شکافتند تا قطعه‌ی موردنظر را جدا کنند.

آزمایش‌ها همچنین نشان داد که جنس ابزار مورد استفاده برای شکافتن استخوان اهمیت زیادی دارد. قلم‌های ساخته‌شده از استخوان کف پای گوزن عملکرد مناسبی داشتند؛ زیرا هم به‌اندازه‌ی کافی در بافت اسفنجی داخل دنده نفوذ می‌کردند و هم انعطاف‌پذیر بودند. در مقابل، ابزارهای سنگی نتوانستند به عمق کافی نفوذ کنند و هنگام واردشدن فشار، به‌سرعت خرد شدند.

یافته‌ها نشان می‌دهد که انسان‌های عصر یخبندان احتمالاً برای ساخت ابزارهای استخوانی، از وسایلی استفاده می‌کردند که خودشان نیز از استخوان حیوانات دیگر ساخته شده بودند.

یکی دیگر از مشکلات ساخت ابزار، وضعیت دنده‌های فیل بود. استخوان‌ها بسیار سخت و شکننده بودند و هنگام کار، مانند چوب کهنه می‌شکستند. چربی داخل استخوان نیز به ماده‌ای سفید و چسبناک تبدیل شده بود که فرایند ساخت ابزار را دشوارتر می‌کرد. این تجربه پژوهشگران را به فرضیه‌ی مهمی رساند: انسان‌های عصر یخبندان احتمالاً برای ساخت ابزار از استخوان‌های تازه استفاده می‌کردند، نه استخوان‌هایی که مدت زیادی از مرگ صاحبشان گذشته بود.

استخوان‌های تازه انعطاف‌پذیری بیشتری دارند و کارکردن با آن‌ها آسان‌تر است. بنابراین، شکارچیان و گردآورندگان خوراک در دوران باستان احتمالاً دنده‌های ماموت را مدت کوتاهی پس از مرگ حیوان جدا می‌کردند؛ صرف‌نظر از اینکه ماموت شکار شده بود یا به دلایل دیگری جان باخته بود.

پژوهشگران همچنین متوجه شدند که بیشتر ابزارهای استخوانی کشف‌شده در غارهای آلمان، از دنده‌هایی کوچک‌تر از دنده‌های مولی ساخته شده‌اند. این تفاوت اندازه احتمال دیگری را مطرح می‌کند: انسان‌های باستان شاید برای ساخت ابزار، دنده‌ی ماموت‌های کم‌سن‌وسال را ترجیح می‌دادند.

استخوان ماموت‌های جوان احتمالاً کوچک‌تر و انعطاف‌پذیرتر بود و شکل‌دادن به آن دشواری کمتری داشت. به‌گفته‌ی پژوهشگران، ترکیب این دو ویژگی، یعنی تازگی استخوان و استفاده از دنده‌ی ماموت‌های جوان، می‌تواند توضیح دهد که انسان‌های حدود ۳۰هزار سال پیش چگونه موفق می‌شدند ابزارهای کاربردی و نسبتاً ظریفی از استخوان این جانوران عظیم‌الجثه بسازند.

پژوهشگران احتمال می‌دهند انسان‌های عصر یخبندان برای ساخت ابزار، دنده‌های تازه و انعطاف‌پذیر ماموت‌های جوان را ترجیح می‌دادند

بااین‌حال، پژوهشگران تأکید می‌کنند که آزمایش آن‌ها روش دقیق ساخت ابزارهای باستانی را اثبات نمی‌کند. هدف اصلی، بازسازی شرایط و محدودیت‌هایی بود که انسان‌های عصر یخبندان هنگام کار با استخوان ماموت تجربه می‌کردند.

نتایج نشان می‌دهد که ساخت ابزار در دوران پارینه‌سنگی احتمالاً به شناخت دقیقی از ویژگی‌های مواد اولیه نیاز داشته است. سازندگان ابزار باید می‌دانستند کدام استخوان مناسب‌تر است، چه زمانی باید آن را از بدن حیوان جدا و برای شکل‌دادن به آن از چه روشی استفاده کنند.

پژوهش در ژورنال Journal of Paleolithic Archaeology منتشر شده است.