اگر کوههای بلند زمین شکل نمیگرفتند، شاید ما امروز وجود نداشتیم
پژوهشی تازه نشان میدهد که دو دوره بزرگ کوهزایی در تاریخ زمین شاید با افزایش مواد مغذی اقیانوسها، مسیر تکامل حیات پیچیده را هموار کرده باشند. کوهستانها فقط عوارضی عظیم در سطح زمین نیستند؛ شاید نقش آنها در شکلگیری شرایط مناسب برای تکامل حیات بسیار مهمتر از چیزی باشد که تصور میکنیم.
به گزارش سایت دیدبان ایران، پژوهشی تازه نشان میدهد که دو دوره بزرگ کوهزایی در تاریخ زمین شاید با افزایش مواد مغذی اقیانوسها، مسیر تکامل حیات پیچیده را هموار کرده باشند.
کوهستانها فقط عوارضی عظیم در سطح زمین نیستند؛ شاید نقش آنها در شکلگیری شرایط مناسب برای تکامل حیات بسیار مهمتر از چیزی باشد که تصور میکنیم.
پژوهشی تازه نشان میدهد که دو دوره بزرگ کوهزایی در تاریخ زمین با افزایش چشمگیر تنوع زیستی و تغییرات اساسی در ترکیب شیمیایی اقیانوسها و جو همزمان بودهاند. دانشمندان اکنون احتمال میدهند شکلگیری کوههای بلند، با انتقال مواد مغذی به اقیانوسها، به فراهمشدن شرایط لازم برای تکامل حیات پیچیده کمک کرده باشد.
یافتههای مطالعه جدید نشان میدهد که کوههای زمین در طول تاریخ خود دستکم دو دوره رشد چشمگیر را تجربه کردهاند. نکته جالب اینکه هر دو دوره تقریباً با مقاطع مهمی از تاریخ تکامل حیات و افزایش اکسیژن در محیط زمین همزمان بودهاند.
برای درک اهمیت یافتهی جدید باید به حدود سه میلیارد سال پیش بازگردیم؛ زمانی که زمین با سیاره امروزی تفاوتهای اساسی داشت. صفحات زمینساختی از مدتها قبل در حال حرکت بودند، اما کوههایی که در اثر برخورد این صفحات شکل میگرفتند، بهاندازه رشتهکوههای امروزی ارتفاع نداشتند.
این پرسش که حیات تکسلولی چگونه پیچیده شد، شاید از معمای کشف منشأ حیات مهمتر باشد
در آن دوران، پوسته زمین در مناطق کوهزایی نسبتاً نازک بود و ضخامت آن به حدود ۳۰ کیلومتر میرسید. با گذشت زمان و تغییر شرایط درونی سیاره، سازوکار کوهزایی نیز دگرگون شد و امکان شکلگیری رشتهکوههای بلندتر فراهم آمد.
پژوهشگران با بررسی سنگهای دگرگونی، یعنی سنگهایی که بر اثر فشار و دمای زیاد در اعماق زمین تغییر ساختار دادهاند، تاریخچه این تغییرات را بازسازی کردند. این سنگها مانند بایگانی طبیعی زمین عمل میکنند: فشارهایی که هنگام شکلگیری تجربه کردهاند، سرنخهایی درباره عمق دفن شدن آنها و درنتیجه ضخامت پوسته و ارتفاع احتمالی رشتهکوههای باستانی در اختیار دانشمندان میگذارند.
نتایج بررسیها دو دوره مهم رشد کوهها را مشخص کرد. نخستین دوره تقریباً بین ۲٫۷ تا ۲٫۲ میلیارد سال پیش رخ داد. در این بازه، ضخامت پوسته در مناطق کوهزایی از حدود ۳۰ کیلومتر به نزدیک ۶۰ کیلومتر افزایش یافت. دوره دوم حدود ۸۰۰ تا ۷۰۰ میلیون سال پیش اتفاق افتاد و امکان شکلگیری رشتهکوههایی با پوستهای نزدیک به ۹۰ کیلومتر را فراهم کرد؛ ضخامتی قابلمقایسه با پوسته زمین در زیر هیمالیا و فلات تبت امروزی.
یکی از مهمترین پیامدهای شکلگیری کوههای بلند، افزایش فرسایش سنگها و انتقال مواد حاصل از آن به رودخانهها و در نهایت اقیانوسها است. هرچه ارتفاع و شیب کوهها بیشتر باشد، فرایند فرسایش میتواند سریعتر انجام شود و حجم بیشتری از مواد معدنی و عناصر موجود در سنگها به محیطهای آبی راه پیدا کند.
این فرایند برای حیات اهمیت زیادی دارد؛ زیرا موجودات زنده برای رشد و فعالیتهای زیستی به عناصر و مواد مغذی مختلفی نیاز دارند. یکی از مهمترین این عناصر فسفر است؛ مادهای ضروری برای ساخت DNA و RNA، انتقال انرژی در سلولها و تشکیل غشای سلولی.
پیش از شکلگیری کوههای بلند، بخش زیادی از عناصر مورد نیاز حیات در سنگهای پوسته زمین محبوس بود و اقیانوسها از نظر مواد مغذی محدودیت داشتند. با افزایش ارتفاع رشتهکوهها و شدت گرفتن فرسایش، انتقال فسفر و عناصر دیگر مانند آهن، روی و سیلیسیم به اقیانوسها افزایش یافت.
در چنین شرایطی، تولید مواد آلی بهوسیله جانداران فتوسنتزکننده میتوانست افزایش پیدا کند. این اتفاق به رشد زیستتوده دریایی و گسترش شبکههای غذایی کمک میکرد و در نهایت زمینه را برای افزایش تنوع زیستی فراهم میآورد.
به بیان ساده، کوههای بلند با تغییر چرخه انتقال مواد مغذی، میتوانستند اقیانوسهای زمین را به محیطی مناسبتر برای رشد و تنوع جانداران تبدیل کنند.
نکته قابلتوجه دیگر، همزمانی دورههای رشد کوهها با تغییرات بزرگ در میزان اکسیژن زمین است.
حدود ۲٫۴ میلیارد سال پیش، زمین یکی از مهمترین دگرگونیهای شیمیایی تاریخ خود را تجربه کرد؛ دورهای که به «رویداد بزرگ اکسیژنزایی» معروف است. در این دوره، اکسیژن تولیدشده بهوسیله جانداران فتوسنتزکننده برای نخستین بار بهطور قابلتوجهی در جو انباشته شد.
پیش از شکلگیری کوههای بلند، بخش زیادی از عناصر مورد نیاز حیات در سنگهای پوسته زمین محبوس بود
البته تولید اکسیژن از مدتها قبل آغاز شده بود، اما بخش زیادی از آن با مواد موجود در اقیانوسها و پوسته زمین واکنش میداد و پیش از انباشته شدن در جو مصرف میشد. تغییر شرایط محیطی بهتدریج امکان افزایش غلظت اکسیژن را فراهم کرد.
دوره دوم رشد چشمگیر کوهها نیز با افزایش اکسیژن در اقیانوسها و جو، حدود ۸۰۰ تا ۶۰۰ میلیون سال پیش، همزمان بود. این تغییرات محیطی در ادامه تاریخ تکامل حیات اهمیت زیادی یافتند و به گسترش جانداران پیچیدهتر کمک کردند.
اکسیژن برای بسیاری از جانداران پیچیده، بهویژه موجودات پرسلولی فعال، اهمیت اساسی دارد؛ زیرا تنفس هوازی امکان تولید انرژی بیشتری را در مقایسه با بسیاری از مسیرهای بیهوازی فراهم میکند.
پرسش مهمتر این است که آیا پیدایش حیات پیچیده بدون این تغییرات زمینشناختی امکانپذیر بود؟
پیدایش نخستین اشکال حیات احتمالاً به میلیاردها سال پیش بازمیگردد؛ اما گذار از جانداران ساده تکسلولی به موجودات پیچیده و چندسلولی بسیار طولانیتر بود. شواهد فسیلی نشان میدهند که حیات میکروبی برای بخش بزرگی از تاریخ زمین شکل غالب حیات باقی ماند و ظهور جانداران پیچیدهتر به تغییرات تدریجی و گسترده محیطی نیاز داشت.
از این منظر، افزایش دسترسی به مواد مغذی، تغییر ترکیب شیمیایی اقیانوسها و افزایش اکسیژن میتوانستند موانع مهمی را از مسیر تکامل بردارند. رشد کوهها نیز احتمالاً یکی از عوامل زمینشناختی مؤثر در ایجاد این شرایط بود.
البته پژوهشگران تأکید دارند که ارتباط میان کوهزایی و افزایش تنوع زیستی هنوز به معنای اثبات رابطه علتومعلولی مستقیم نیست. تاریخ زمین سامانهای پیچیده است و عواملی مانند فعالیت آتشفشانی، تغییرات اقلیمی، چرخه کربن و تحولات اقیانوسی نیز در تغییر شرایط زیستپذیری نقش داشتهاند. حتی در خود پژوهش نیز به برخی ناهمزمانیها میان شاخصهای زمینشناختی و تغییرات زیستی اشاره شده است.
پژوهشگران تأکید دارند که ارتباط میان کوهزایی و افزایش تنوع زیستی هنوز به معنای اثبات رابطه علتومعلولی مستقیم نیست
بااینحال، یافتههای جدید تصویری جالب از ارتباط میان اعماق زمین و تکامل حیات ارائه میکنند: تغییراتی که در گوشته و پوسته زمین رخ میدهند، میتوانند از طریق شکلدهی به کوهستانها، چرخه مواد مغذی را تغییر دهند و بر مسیر تکامل موجودات زنده اثر بگذارند.
این، شاید داستان تکامل حیات روی زمین را نتوان فقط در اقیانوسها، جنگلها و فسیلهای باستانی جستوجو کرد؛ بخشی از پاسخ ممکن است در دل همان کوههایی پنهان باشد که در طول میلیاردها سال، چهره سیاره ما را تغییر دادهاند.