دانشمندان بقایای ابرقاره ۵۰۰ میلیون ساله گوندوانا را زیر یخهای جنوبگان پیدا کردند
پژوهشگران با بررسی کانیهای باستانی، شواهدی از بقایای گوندوانا، یکی از بزرگترین ابرقارههای تاریخ زمین، در منطقهای که امروز زیر لایههای یخی جنوبگان قرار دارد، پیدا کردهاند؛ یافتهای که میتواند اطلاعات تازهای درباره تغییرات زمینشناسی و شرایط محیطی همزمان با آغاز شکوفایی حیات ارائه دهد.
به گزارش سایت دیدبان ایران، جنوبگان امروزی سرزمینی پوشیده از کیلومترها یخ و یکی از سردترین مناطق زمین است، اما این قاره همیشه چنین چهرهای نداشته است. پژوهشهای زمینشناسی نشان میدهد این منطقه در گذشته بخشی از ساختارهای عظیم زمینشناسی بوده و تغییرات مهمی را در تاریخ سیاره تجربه کرده است.
حدود ۵۰۰ میلیون سال پیش، ابرقارهای به نام «گوندوانا» در نیمکره جنوبی زمین شکل گرفت. این ابرقاره بخشهایی از سرزمینهایی را دربر میگرفت که امروزه قارههای آفریقا، آمریکای جنوبی، جنوبگان، استرالیا و هند را تشکیل میدهند. همزمان با شکلگیری گوندوانا، رشتهکوههای عظیمی نیز ایجاد شدند؛ کوهستانهایی که از نظر ابعاد و ساختار با برخی رشتهکوههای بزرگ امروزی، از جمله هیمالیا، قابل مقایسه بودند.
کوهها از بین رفته، اما ردپایشان باقی مانده است
پیدا کردن بقایای این کوهستانها پس از گذشت حدود ۵۰۰ میلیون سال کار سادهای نیست. بسیاری از این ساختارهای سنگی در طول میلیونها سال بر اثر فرسایش و تغییرات زمینشناسی از بین رفتهاند. به همین دلیل، پژوهشگران به جای جستوجوی مستقیم کوهها، سراغ کانیهایی رفتند که میتوانند اطلاعاتی از محیط و زمان شکلگیری خود درونشان حفظ کنند.
یکی از مهمترین این کانیها «زیرکن» است. زیرکن بلور کوچکی است که مقدار بسیار کمی اورانیوم و توریم در ساختار خود دارد. دانشمندان با بررسی این عناصر میتوانند سن تشکیل بلور و سرنخهایی درباره منشأ آن را مشخص کنند.
زیرکنها چگونه به جنوبگان رسیدند؟
پژوهشگران نمونههای زیرکن موجود در رسوبات اقیانوسی را بررسی کردند. این رسوبات در طول میلیونها سال از خشکیها فرسایش یافته و از طریق رودخانهها و دیگر فرایندهای طبیعی وارد اقیانوسها شدهاند. بررسی نمونهها نشان داد بخش قابلتوجهی از این کانیها در دوره شکلگیری گوندوانا از منطقهای منشأ گرفتهاند که امروزه زیر یخهای جنوبگان قرار دارد.
نتایج این مطالعه، حدود ۴۶ درصد از زیرکنهای ثبتشده در یک پایگاه داده جهانی که به دوره آغاز کامبرین و زمان «انفجار کامبرین» مربوط میشوند، منشأیی مرتبط با جنوبگان دارند. همچنین بیش از نیمی از زیرکنهایی که نشانههایی از قرار گرفتن در معرض فشار بسیار بالا را در خود حفظ کردهاند، به همین منطقه نسبت داده شدهاند.
انفجار کامبرین چه ارتباطی با این کشف دارد؟
اهمیت این یافته فقط به تاریخ زمینشناسی جنوبگان محدود نمیشود. دوره شکلگیری گوندوانا تقریباً با یکی از مهمترین دورههای تاریخ حیات روی زمین، یعنی «انفجار کامبرین»، همزمان بوده است. در انفجار کامبرین، که حدود ۵۴۰ میلیون سال پیش آغاز شد، تنوع جانداران در اقیانوسها افزایش چشمگیری پیدا کرد و گروههای مختلفی از جانوران در مدت نسبتاً کوتاهی در تاریخ زمین ظاهر شدند.
دانشمندان مدتهاست درباره عوامل مؤثر بر این افزایش تنوع زیستی تحقیق میکنند. تغییرات آبوهوایی، افزایش اکسیژن و تغییرات شیمیایی اقیانوسها از جمله عواملی هستند که در این زمینه مورد بررسی قرار گرفتهاند. پژوهش جدید نشان میدهد جنوبگان امروزی نیز در آن دوره بخشی از یک سامانه زمینشناسی بسیار فعال بوده است؛ موضوعی که میتواند به درک بهتر شرایط محیطی زمین در آن دوره کمک کند.
جنوبگان آن زمان شبیه امروز نبود
این یافته به این معنا نیست که جنوبگان ۵۰۰ میلیون سال پیش دقیقاً مانند یک قاره سرسبز امروزی بوده یا شرایطی مشابه مناطق گرمسیری داشته است. آنچه پژوهشگران نشان دادهاند، بیشتر به تاریخ زمینشناسی این منطقه مربوط میشود. شواهد کانیشناسی نشان میدهد سرزمینی که امروز زیر کیلومترها یخ قرار دارد، در گذشته بخشی از فرایندهای عظیم کوهزایی و تغییرات پوسته زمین بوده است.
پژوهشگران معتقدند مطالعه این بقایا میتواند به شناخت بهتر تغییرات زمین، شکلگیری ابرقاره گوندوانا و شرایط محیطی زمین در دورهای کمک کند که تنوع حیات در سیاره بهسرعت در حال افزایش بود.
نتایج این پژوهش در مجله علمی Earth and Planetary Science Letters منتشر شده است.