وقتی آب کافی نبود؛ انسان‌های اولیه وجود سنگ را نیز ملاک انتخاب سکونتگاه می‌دانستند

امروزه دسترسی به آب شیرین یکی از مهم‌ترین عوامل انتخاب محل زندگی است، اما به نظر می‌رسد انسان‌های اولیه اولویت متفاوتی داشتند. پژوهشی جدید نشان می‌دهد که ساکنان ماقبل تاریخ شبه‌جزیره‌ی عربستان، لزوما در نزدیکی دریاچه‌های پرآب و مناطق سرسبز ساکن نمی‌شدند؛ زیرا برای ساخت ابزارهای ضروری زندگی به منابع سنگی مناسب نیاز داشتند.

به‌گزارش نیوساینتیست، پژوهشگران پس از سفری ۱۵۰۰ کیلومتری در بیابان ربع‌الخالی و بررسی داده‌های باستان‌شناسی دریافتند که دسترسی به سنگ مناسب برای ابزارسازی، در کنار آب شیرین، یکی از عوامل تعیین‌کننده‌ی محل سکونت انسان‌های اولیه بوده است.

بیابان ربع‌الخالی در جنوب شبه‌جزیره‌ی عربستان، با مساحت حدود ۶۵۰هزار کیلومتر مربع، بزرگ‌ترین پهنه‌ی پیوسته‌ی تپه‌های ماسه‌ای جهان است. این منطقه امروزه تقریباً به‌طور کامل خشک و بی‌آب‌وعلف است، اما همیشه چنین وضعیتی نداشته است.

شواهد زمین‌شناسی نشان می‌دهند که در دوره‌هایی از گذشته، افزایش بارندگی‌های موسمی باعث شکل‌گیری دریاچه‌های آب شیرین و واحه‌های سرسبز در بخش‌هایی از این بیابان شده بود. دانشمندان این دوره‌های مرطوب را بخشی از تاریخ «عربستان سبز» می‌دانند.

پژوهشگران مدت‌ها تصور می‌کردند که این شرایط مناسب، مسیر مهاجرت انسان‌های اولیه از آفریقا به شبه‌جزیره‌ی عربستان را هموار کرده بود. کشف ابزارهای سنگی در نزدیکی برخی دریاچه‌های باستانی نیز از این فرضیه پشتیبانی می‌کرد. بااین‌حال، بیشتر آثار سکونت انسان‌ها در حاشیه‌ی ربع‌الخالی پیدا شده بودند و مشخص نبود چرا بخش‌های داخلی بیابان، با وجود برخورداری از دریاچه‌های آب شیرین در گذشته، نشانه‌های چندانی از حضور انسان ندارند.

پیش‌تر مشخص نبود چرا بخش‌های داخلی بیابان ربع‌الخالی، با وجود برخورداری از دریاچه‌های آب شیرین در گذشته، نشانه‌های چندانی از حضور انسان ندارند

در سال ۲۰۲۳، گروهی از پژوهشگران به سرپرستی رودولف دلمور از دانشگاه وین، سفری ۳۵ روزه را در ربع‌الخالی آغاز کردند. آن‌ها ۱۲۵ نقطه را برای یافتن آثار دریاچه‌هایی بررسی کردند که حدود ۱۲۲هزار تا ۶۷هزار سال پیش وجود داشتند.

پژوهشگران در ۵۵ نقطه شواهدی از دریاچه‌های قدیمی پیدا کردند؛ ازجمله پوسته‌ی حلزون‌ها و صدف‌های آب شیرین، بقایای تخم شترمرغ و آثار جانورانی که در بستر گلی دریاچه‌ها زندگی می‌کردند. این یافته‌ها نشان می‌دادند که بخش‌هایی از بیابان زمانی محیطی مناسب برای زندگی جانوران بوده‌اند. بااین‌حال، در اطراف هیچ‌یک از ۵۵ دریاچه، ابزار سنگی یا شواهد دیگری از سکونت انسان‌های ماقبل تاریخ پیدا نشد.

دلمور می‌گوید پژوهشگران حتی پوسته‌های بسیار کوچک حلزون را شناسایی کرده بودند؛ بنابراین اگر ابزار سنگی روی سطح زمین وجود داشت، احتمالاً می‌توانستند آن را نیز پیدا کنند.

پژوهشگران برای یافتن پاسخ، محل منابع آب باستانی و ذخایر سنگی شبه‌جزیره‌ی عربستان را با استفاده از مدل‌های رایانه‌ای بررسی کردند. سپس نتایج را با موقعیت صدها محوطه‌ی باستان‌شناسی شناخته‌شده مقایسه کردند.

بررسی‌ها نشان داد ۵۷ درصد از زمین‌های شبه‌جزیره‌ی عربستان که به منابع آب دسترسی داشتند، فاقد سنگ مناسب برای ساخت ابزار بودند. در مقابل، آثار سکونت انسان‌های اولیه عمدتاً در مناطقی یافت می‌شد که هم آب و هم سنگ مناسب در دسترس بود.

جفری رز، پژوهشگر دانشگاه آلگاروه پرتغال، توضیح می‌دهد که ساخت ابزارهای سنگی در دوران ماقبل تاریخ به مواد اولیه‌ی فراوانی نیاز داشت. انسان‌ها برای ساخت یک سرنیزه‌ی سنگی، ممکن بود مقدار زیادی سنگ را خرد کنند و بخش عمده‌ی آن را دور بریزند. به همین دلیل، زندگی طولانی‌مدت در مناطقی که سنگ‌هایی مانند چخماق، چرت و کوارتز نداشتند، دشوار بود.

دریاچه‌های ربع‌الخالی عمدتاً از آب‌های زیرزمینی تغذیه می‌شدند و برخلاف رودخانه‌ها، سنگ‌های مناسب ابزارسازی را از مناطق دیگر به اطراف خود منتقل نمی‌کردند. انسان‌های اولیه می‌توانستند ابزارهایشان را همراه خود ببرند، اما چنین کاری احتمالاً فقط امکان حضور کوتاه‌مدت گروه‌های کوچک را فراهم می‌کرد.

ساخت ابزارهای سنگی در دوران ماقبل تاریخ به مواد اولیه‌ی فراوانی نیاز داشت

یافته‌های جدید نشان می‌دهند که شرایط آب‌وهوایی تنها عامل تعیین‌کننده‌ی مسیر مهاجرت و سکونت انسان‌های اولیه نبوده است. ویژگی‌های زمین‌شناسی و دسترسی به مواد اولیه‌ی ساخت ابزار نیز احتمالاً اهمیت زیادی داشته‌اند.

مانوئل ویل، پژوهشگر دانشگاه توبینگن آلمان، می‌گوید شگفت‌انگیزترین بخش مطالعه، نبود ابزارهای سنگی در مناطقی است که از نظر دسترسی به آب شیرین و شرایط محیطی، برای زندگی مناسب به نظر می‌رسیدند. به‌گفته‌ی او، این یافته‌ها نشان می‌دهند که انسان‌های اولیه در انتخاب محل زندگی خود سخت‌گیرتر از چیزی بودند که شاید تصور کنیم.

البته نبود آثار باستان‌شناسی به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که هیچ انسانی هرگز به این دریاچه‌ها سر نزده است. بااین‌حال، نتایج پژوهش نشان می‌دهد که برای انسان‌های عصر سنگ، داشتن آب کافی بدون دسترسی به سنگ مناسب برای ساخت ابزار، لزوماً به‌معنای یافتن مکانی مناسب برای سکونت نبود.