ردپای تمرکز جمعیت در فرونشست دشت تهران/مصرف آب زیرزمینی در تهران ۳ برابر اصفهان

به گزارش سایت دیدبان ایران؛علی بیت‌اللهی  با اشاره به شکاف‌های فرونشستی نوظهور در محدوده روستای معین‌آباد ورامین، اظهار کرد: افت سطح ایستابی در معین‌آباد، این گستره را به کانون فرونشستی منطقه ورامین تبدیل کرده و شکاف‌های متنوعی در این محدوده شکل گرفته است که علاوه بر اراضی زراعی، خطوط انتقال نیرو را نیز در معرض تهدید قرار می‌دهند.

وی با اشاره به تصاویر ارسالی از اراضی کشاورزی این منطقه، افزود: این تصاویر، شیوه مواجهه کشاورزان معین‌آباد با آثار فرونشست زمین را نشان می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که در پی ایجاد شکاف‌های پهن و طویل در مزارع، کشاورزان برای انتقال آب آبیاری به بخش دیگر زمین، مشماهایی را روی شکاف‌ها قرار می‌دهند و آب را از روی این پوشش‌ها عبور می‌دهند.

مدیر بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با بیان اینکه این وضعیت تصویری تأمل‌برانگیز از پیامدهای فرونشست زمین بر زندگی و فعالیت کشاورزان منطقه ارائه می‌کند، خاطر نشان کرد: برداشت آب زیرزمینی با هدف توسعه کشاورزی، در ذات خود، پدیده فرونشست زمین را شکل داده و آثار این پدیده، در قالب شکاف‌های طویل و پهن، اکنون به عاملی ضدتوسعه کشاورزی تبدیل شده است.

بیت‌اللهی با تأکید بر اینکه صرفاً برداشت آب از طریق چاه‌های محدوده، عامل تشدید فرونشست زمین در این ناحیه نیست، توضیح داد: انسداد مسیر رودخانه جاجرود که تغذیه‌کننده دشت ورامین است، در پی احداث سدهایی مانند سد «ماملو» نیز نقش ویژه‌ای در گسترش فرونشست زمین در این منطقه داشته است. وضعیت معیشت و کشاورزی مردم این منطقه حزن‌انگیز است و ضرورت دارد اقدامات بنیادین و مؤثری برای مقابله با فرونشست زمین در این محدوده به‌طور ویژه در دستور کار قرار گیرد.

این محقق حوزه مخاطرات، با تشریح نتایج مطالعه مصرف آب‌های زیرزمینی در محدوده ۷ کلانشهر کشور، اظهار کرد: در این مطالعه، میزان مصرف آب زیرزمینی در محدوده کلانشهرهای تهران، مشهد، اصفهان، کرج، شیراز، تبریز و قم و مناطق پیرامونی آنها تا شعاع تقریبی ۳۰ کیلومتر بررسی شد و اطلاعات چاه‌های آب مورد استفاده در این مطالعه مربوط به دوره سوم آمار، یعنی سال ۱۴۰۴ است و بر اساس این اطلاعات، مصارف آب زیرزمینی در چهار بخش کشاورزی، شرب و بهداشت، صنعت و فضای سبز تفکیک و بررسی شده است.

مدیر بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با بیان اینکه تمرکز جمعیت و تعداد ساکنان در برخی محدوده‌های کلانشهری تأثیر قابل توجهی بر میزان مصرف آب زیرزمینی دارد، گفت: با شناخت میزان و نوع مصرف آب‌های زیرزمینی در محدوده کلانشهرها می‌توان راهبردهای کلان برای کاهش خطرات فرونشست زمین را در گستره‌های مختلف تعیین کرد.

بیت‌اللهی با اشاره به تفاوت میزان برداشت آب زیرزمینی در ۷ کلانشهر مورد بررسی، اظهار کرد: بر اساس نتایج مطالعه، حجم تخلیه سالانه آب زیرزمینی در محدوده تهران و اطراف آن ۴.۶ برابر مشهد، سه برابر اصفهان و کرج، ۷.۴ برابر شیراز، ۱۰.۹ برابر تبریز و ۳.۳ برابر قم است. بخش قابل توجهی از آب مصرفی تهران و مناطق پیرامونی آن علاوه بر منابع زیرزمینی از منابع آب سطحی و سدهای اطراف تأمین می‌شود؛ از این رو حجم بالای برداشت آب زیرزمینی در این محدوده با وجود استفاده از منابع آب سطحی نیز قابل توجه است.

بیت‌اللهی با اشاره به گسترش فرونشست زمین در دشت تهران، توضیح داد: فرونشست گسترده در دشت تهران، از جنوب و جنوب غربی این شهر تا محدوده شهریار، با نرخ بالای فرونشست همراه است که با توجه به حجم به‌مراتب بیشتر برداشت آب زیرزمینی در گستره تهران، می‌توان آن را توجیه کرد. مقایسه میزان برداشت آب زیرزمینی و جمعیت ساکن در محدوده کلانشهرها به‌وضوح نشان‌دهنده تأثیر تمرکز جمعیت بر ایجاد نیاز آبی بیشتر و تشدید فرونشست زمین است.

مدیر بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به مقایسه جمعیت هفت کلانشهر مورد مطالعه، گفت: جمعیت ساکن در تهران و گستره پیرامونی آن سه برابر محدوده مشهد، چهار برابر محدوده اصفهان یا کرج، ۶ برابر محدوده تبریز، هفت برابر محدوده شیراز و ۹ برابر محدوده قم و مناطق اطراف این کلانشهرها است. صرف‌ نظر از تهران، سایر شهرهای پرجمعیت مورد بررسی در این مطالعه نیز در مقایسه با دیگر سکونتگاه‌های شهری کشور، حجم به‌مراتب بالایی از آب زیرزمینی را مصرف می‌کنند که ضرورت توجه به مدیریت منابع آب زیرزمینی و کاهش فشار بر آبخوان‌ها را در این مناطق نشان می‌دهد.